Archimedes

Archimedes werd rond 287 v.Chr. geboren in Syracuse, de rijkste Griekse stad van Sicilië, als zoon van een astronoom genaamd Pheidias. Hij heeft waarschijnlijk enige tijd in Alexandrië doorgebracht, de wetenschappelijke hoofdstad van die tijd, en zijn hele leven correspondeerde hij met de wiskundigen daar, Konon van Samos, Dositheus en Eratosthenes, aan wie hij zijn ontdekkingen in brieven stuurde. Hij was familie, of op zijn minst een goede vriend, van koning Hiëro II van Syracuse, en de praktische problemen van de koning, een verdachte gouden kroon, een reusachtig schip, de verdediging van de stad, leverden veel van de beroemde verhalen op.

Plutarchus, die hem beschrijft in zijn levensbeschrijving van de Romeinse veldheer Marcellus, zegt dat Archimedes alleen om zuivere wiskunde gaf en zijn machines beneden zijn waardigheid vond, maar juist die machines maakten hem legendarisch. Toen de Romeinen Syracuse in 214 v.Chr. belegerden, tijdens de Tweede Punische Oorlog, hielden zijn katapulten, kranen en «klauwen» die schepen uit het water tilden de vloot twee jaar lang op afstand, zodat de Romeinse soldaten, zegt Plutarchus, al op de vlucht sloegen zodra er een touw of balk boven de muren verscheen.

Syracuse viel in 212 v.Chr. Marcellus had bevolen Archimedes te sparen, maar een soldaat trof de oude man aan, verdiept in een tekening, en doodde hem; de overlevering legt hem de laatste woorden «verstoor mijn cirkels niet» in de mond. Op zijn graf werd op zijn eigen wens een bol in een cilinder uitgehouwen, de ontdekking waar hij het trotst op was. Cicero vond het verwaarloosde graf buiten Syracuse in 75 v.Chr.

De verhandelingen van Archimedes zijn bewaard gebleven, en het is echte wiskunde, geen anekdotes. In Περί σφαίρας και κυλίνδρου (Over de bol en de cilinder) bewees hij dat een bol twee derde van het volume en het oppervlak heeft van de cilinder die hem omsluit. In Κύκλου μέτρησις (De meting van de cirkel) klemde hij de waarde van π in tussen 3 10/71 en 3 1/7 door veelhoeken met 96 zijden binnen en buiten een cirkel te tekenen. In Περί επιπέδων ισορροπιών (Over het evenwicht van vlakke figuren) gaf hij de hefboomwet en het begrip zwaartepunt, en in Περί οχουμένων (Over drijvende lichamen) de wet die nog altijd zijn naam draagt: een lichaam in een vloeistof ondervindt een opwaartse kracht gelijk aan het gewicht van de verplaatste vloeistof.

De Ψαμμίτης (De zandrekenaar), gericht aan de koningszoon Gelon, bedenkt een manier om enorme getallen te schrijven om de zandkorrels te tellen die het heelal zouden vullen. De opmerkelijkste tekst is de Έφοδος (De methode), eeuwenlang verloren en in 1906 door de Deense geleerde Heiberg teruggevonden onder de gebeden van een middeleeuws perkament in Constantinopel: daarin legt Archimedes uit hoe hij zijn resultaten eerst raadde door zich figuren voor te stellen die op een hefboom in evenwicht waren. De uitvindingen, de waterschroef die nog steeds schroef van Archimedes heet, de oorlogsmachines en de brandspiegels uit de latere legende, kennen we alleen via andere schrijvers, net als het Eureka-verhaal van Vitruvius: gevraagd of Hiëro's kroon van zuiver goud was, merkte hij in bad dat zijn lichaam water verplaatste, en had hij zijn antwoord.

Elke Griekse scholier komt Archimedes twee keer tegen: bij wiskunde, met de cirkel en π, en bij natuurkunde, waar «η αρχή του Αρχιμήδη» (de wet van Archimedes) verklaart waarom schepen drijven, en de hefboomwet wordt onderwezen met zijn opschepperij over het verplaatsen van de aarde. De uitroep «Εύρηκα!» wordt in het Grieks, en in de meeste talen, gebruikt wanneer iemand een probleem oplost, en «μη μου τους κύκλους τάραττε» wordt glimlachend geciteerd door iedereen die met rust gelaten wil worden. Het Archimedes-palimpsest, in 1998 op een veiling gekocht en in Baltimore met röntgenstraling gelezen, is online gepubliceerd. In Syracuse kan de toerist het Tecnoparco Archimede bezoeken, met werkende modellen van zijn machines; in Griekenland dragen straten en scholen zijn naam, en het onderzoekscentrum Archimedes in Athene eert hem in de wetenschappen.

• Het Archimedes-palimpsest, een tiende-eeuwse kopie van zijn werken die in de dertiende eeuw werd afgeschraapt en met gebeden overschreven, werd in 1998 bij Christie's voor twee miljoen dollar verkocht en met röntgenbeeldvorming ontcijferd.
• Zijn schatting van π, tussen 3 10/71 en 3 1/7, was eeuwenlang de nauwkeurigste ter wereld.
• Plutarchus vertelt dat hij zo in de meetkunde opging dat hij figuren tekende in de as van het vuur en na het bad op zijn eigen ingeoliede huid.
• Cicero vond zijn vergeten graf bij Syracuse in 75 v.Chr. door te zoeken naar de bol en cilinder die erin waren uitgehouwen.