Antonis Samarakis

Samarakis werd op 16 augustus 1919 in Athene geboren. Hij studeerde rechten aan de Universiteit van Athene en trad in 1935, nog als student, in dienst van het ministerie van Arbeid, waar hij met één onderbreking tot 1963 ambtenaar zou zijn. Die onderbreking was de bezetting: in 1944 nam hij ontslag, deed mee aan het verzet, werd door de Duitsers gearresteerd en ter dood veroordeeld, en wist te ontsnappen. Die ervaring, van één mens die in de machine van de macht terechtkomt, werd het onderwerp van alles wat hij schreef.

Hij begon laat te publiceren, op zijn vijfendertigste, met de verhalenbundel «Ζητείται ελπίς» (Hoop gezocht, 1954), en zijn oeuvre bleef klein: drie verhalenbundels en drie romans in een halve eeuw. Hij reisde veel voor de Internationale Arbeidsorganisatie en andere instellingen, vooral in Afrika en het Midden-Oosten. Nadat «Το λάθος» hem in het buitenland beroemd had gemaakt, gaf hij zijn baan op en leefde hij van zijn pen.

In zijn laatste decennia was hij een publieke figuur van een zeldzaam soort: een schrijver die jongeren graag mochten. Vanaf 1989 was hij UNICEF-goodwillambassadeur voor Griekenland, voerde hij campagne tegen drugs en was hij de inspirator van het Griekse Jongerenparlement (Βουλή των Εφήβων), dat halverwege de jaren negentig voor het eerst bijeenkwam. Hij stierf op 8 augustus 2003 in Pylos, een week voor zijn vierentachtigste verjaardag, en had zijn lichaam nagelaten aan de medische faculteit van de Universiteit van Athene.

De verhalen van «Ζητείται ελπίς» (1954), «Σήμα κινδύνου» (Noodsignaal, 1959, een korte roman) en «Αρνούμαι» (Ik weiger, 1961, bekroond met de Staatsprijs voor het verhaal) hebben dezelfde personages: een klerk, een eenzame man in een café, een kind, een arbeider, naamloze mensen in een stad die hen niet ziet. Er gebeurt iets kleins, een telefoontje, een brief, een krantenkop, en dat opent zich naar angst, eenzaamheid of een onverwachte daad van vriendelijkheid. «Το ποτάμι» (De rivier), waarin een soldaat tegen de bevelen in gaat zwemmen in een rivier tussen twee frontlinies en een vijandelijke soldaat ontmoet die hetzelfde doet, is het verhaal dat Griekse scholieren onthouden.

«Το λάθος» (De fout, 1965) maakte van dit materiaal een politieke thriller. In een naamloos land dat door het Regime wordt bestuurd, maakt een man in een café een piepkleine misstap en wordt hij door twee agenten gearresteerd. Tijdens de lange rit naar de hoofdstad heeft een van de agenten opdracht vriendschap met hem te sluiten, zodat hij zichzelf verraadt; in plaats daarvan krijgt de menselijkheid van de agent zelf de overhand, en de laatste «fout» van het boek is niet die van de gevangene maar de zijne. Geschreven in koele, bijna documentaire zinnen, twee jaar voor de kolonelsstaatsgreep van 1967, werd het in Griekenland gelezen als een profetie. In 1975 werd het verfilmd door Peter Fleischmann met Michel Piccoli en Ugo Tognazzi.

Later volgden «Το διαβατήριο» (Het paspoort, 1973), verhalen geschreven onder de dictatuur, en de roman «Εν ονόματι» (In naam van, 1998). Zijn stijl veranderde nooit: korte zinnen, herhaling, geen metaforen, de woordenschat van de krant. De eenvoud is een keuze: hij wilde gewone lezers, geen critici, en die kreeg hij.

Samarakis is een van de weinige moderne Griekse prozaschrijvers die scholieren echt lezen: «Το ποτάμι» en andere verhalen staan in de bloemlezingen van het lyceum, en «Το λάθος» is vaak de eerste volwassenenroman van Griekse tieners, zoals hij dat ook voor een taalleerder kan zijn, want het Grieks is eenvoudig en het plot trekt je mee. De uitdrukking «ζητείται ελπίς» heeft het boek verlaten en is een vaste krantenkop geworden wanneer Griekenland somber is. Het Jongerenparlement dat hij inspireerde komt nog elk jaar bijeen in de plenaire zaal van het Griekse parlement, met zetels voor scholieren uit elke regio en uit de diaspora. Zijn reputatie in het buitenland berust op De fout, dat bestaat in het Engels, Frans, Duits en tientallen andere talen, vaak in de thrillerkast, waar het een beetje ongemakkelijk staat.

• «Το λάθος» won in 1970 in Frankrijk de Grand Prix de Littérature Policière, een prijs voor misdaadfictie, al hield Samarakis vol dat het een boek over menselijke waardigheid was.
• Hij publiceerde zijn eerste boek op zijn vijfendertigste en in de vijftig jaar daarna maar een handvol andere; zijn hele oeuvre past op een korte plank.
• Hij liet zijn lichaam na aan de wetenschap: na zijn dood in 2003 ging het, zoals hij had gevraagd, naar de medische faculteit van de Universiteit van Athene.
• De fout is vergeleken met Kafka en Orwell, maar het Regime erin heeft geen naam, geen ideologie en geen land, en juist dat maakt het beangstigend.