Thales van Milete

Thales werd rond 624 v.Chr. geboren in Milete, een Griekse stad aan de kust van Ionië (het huidige West-Turkije), destijds de drukste haven van de Griekse wereld, die handel dreef met Egypte, Lydië en de Zwarte Zee. Niets van wat hij schreef is bewaard, als hij al iets schreef, en alles wat we weten komt van latere auteurs: Herodotus een eeuw na hem, daarna Plato en Aristoteles en, veel later, de anekdotenverzamelaar Diogenes Laërtius. Zelfs zijn jaartallen zijn gereconstrueerd uit de ene gebeurtenis die vast te leggen is, de zonsverduistering van 28 mei 585 v.Chr., die hij zou hebben voorspeld.

Hij lijkt naar Egypte te zijn gereisd, waar hij volgens de Grieken de meetkunde van de priesters leerde, en hij was actief in de politiek van Ionië: Herodotus vertelt dat hij de Ionische steden aanraadde zich in één raad in Teos te verenigen om weerstand te bieden aan de opkomende macht van Lydië en Perzië, een raad die ze niet opvolgden. In de oudheid gold hij als de eerste van de Zeven Wijzen, de wijze mannen van het vroege Griekenland, en de verhalen over hem trekken twee kanten op. In het ene, verteld door Plato, valt hij in een put terwijl hij naar de sterren staart, en een Thracische dienstmeid lacht om de man die wil weten wat er aan de hemel is, maar niet ziet wat er voor zijn voeten ligt. In het andere, verteld door Aristoteles, voorziet hij een goede olijvenoogst, huurt hij in de winter goedkoop alle olijfpersen in Milete en Chios en verdient hij een fortuin als de oogst komt, om te bewijzen dat filosofen rijk zouden kunnen zijn als ze dat wilden. Hij zou op hoge leeftijd zijn gestorven, rond 546 v.Chr.

Aristoteles noemt Thales de grondlegger van de natuurfilosofie omdat hij een nieuw soort vraag stelde: niet welke god de wereld had gemaakt, maar waaruit de wereld bestaat. Zijn antwoord was water, de ἀρχή (archè, het eerste beginsel) van alles, misschien omdat de aarde erop leek te drijven, misschien omdat elk levend wezen het nodig heeft. Het antwoord telt minder dan de stap: één natuurlijke stof, vatbaar voor discussie, in plaats van een mythe. Zijn opvolgers in Milete, Anaximander en Anaximenes, spraken hem meteen tegen, en die gewoonte van tegenspraak is het begin van de wetenschap.

In de wiskunde worden de eerste meetkundige bewijzen aan hem toegeschreven. Het Θεώρημα του Θαλή (de stelling van Thales) dat op Griekse scholen wordt onderwezen, zegt dat evenwijdige lijnen die twee andere lijnen snijden, deze in evenredige stukken verdelen; de stelling die in het buitenland naar hem is genoemd, luidt dat een hoek ingeschreven in een halve cirkel een rechte hoek is. Met het idee van evenredigheid zou hij de hoogte van de Egyptische piramiden hebben gemeten door hun schaduw met die van een stok te vergelijken, en ook de afstand van schepen op zee vanaf de kust. In de sterrenkunde schreef men hem de voorspelling toe van de zonsverduistering van 585 v.Chr., die een veldslag tussen Lydiërs en Meden deed stoppen, en dat hij zeelieden leerde koers te houden op de Kleine Beer. Hoeveel hiervan waar is, staat ter discussie; wat niet ter discussie staat, is dat Thales voor de Grieken na hem, van Herodotus tot Aristoteles, de eerste mens was die op deze manier dacht.

In Griekenland leeft Thales vooral voort in het klaslokaal. Το θεώρημα του Θαλή is een vast onderdeel van het wiskundeprogramma van de onderbouw, zodat elke Griekse volwassene de naam nog kent als hij de stelling allang vergeten is, en het filosofieboek van het lyceum opent met hem en het water. De landelijke scholierenwedstrijd van het Grieks Wiskundig Genootschap heet «Θαλής» en wordt elk najaar gehouden, met latere rondes die naar Euclides en Archimedes zijn genoemd. Het verhaal van de filosoof die in de put viel, wordt nog altijd verteld als een milde grap over verstrooide geleerden, en «Θαλής» is een gangbare voornaam. Milete zelf, met zijn grote theater en een haven die allang is dichtgeslibd door de rivier de Meander, is te bezoeken bij Didim in Turkije, een paar kilometer landinwaarts van de zee die de stad van Thales ooit rijk maakte.

• Geen enkele regel van hem is bewaard; alles wat we weten komt van schrijvers die een tot acht eeuwen later leefden.
• De zonsverduistering die hij zou hebben voorspeld, op 28 mei 585 v.Chr., is een van de vroegste gebeurtenissen uit de Griekse geschiedenis die op de dag nauwkeurig te dateren zijn.
• Volgens Aristoteles kocht hij op een winter alle olijfpersen op om te bewijzen dat een filosoof rijk kon worden als hij dat wilde.
• De grootste wiskundewedstrijd voor scholieren in Griekenland, georganiseerd door het Grieks Wiskundig Genootschap, is naar hem «Θαλής» genoemd.