Hipokrat

Hipokrat yaklaşık MÖ 460'ta, Küçük Asya kıyılarının açığındaki Kos adasında, soylarını şifa tanrısı Asklepios'a dayandıran bir hekimler ailesi olan Asklepiadlar'ın içinde doğdu. Tıbbı babası Herakleides'ten öğrendi ve kendisi de öğretti; söylendiğine göre aile dışından öğrencileri ücret karşılığında kabul ediyordu ki bu yeni bir şeydi. Onun sağlığında yazan Platon, ünlü bir hekimin apaçık örneği olarak «Kos'lu Hipokrat, Asklepiad»dan söz eder; Aristoteles de ona «büyük Hipokrat» der. Bu iki anış, kesin olarak bildiklerimizin neredeyse tamamıdır.

Ölümünden yüzyıllar sonra yazılan biyografiler gerisini tamamlar: Trakya'da, Teselya'da, Makedonya'da ve adalarda hastaları tedavi edip ders vererek uzun yolculuklar yaptığı; Pers kralının davetini geri çevirdiği; veba sırasında Atina'ya çağrıldığı; Kos kentinde bir çınar ağacının altında ders verdiği. Bunların bir kısmı efsanedir. Kesin olan, hayatının büyük bölümünü anakarada geçirdiği ve yaklaşık MÖ 370'te çok ileri bir yaşta Teselya'daki Larisa'da öldüğüdür.

Yunancada adı Ιπποκράτης, İngilizcede Hippocrates, Fransızcada Hippocrate, Türkçede Hipokrat'tır. Bugün ziyaretçilerin kalıntıları arasında dolaştığı Kos'taki Asklepios tapınağı, Asklepieion, onun ölümünden sonra, MÖ 4. ve 3. yüzyıllarda, kısmen onun onuruna inşa edildi.

İyon lehçesinde yazılmış altmış kadar tıp incelemesi onun adıyla bize ulaşmıştır: Hipokrat Külliyatı. Bilim insanları bunların, okulundan birkaç yazar tarafından yüz yılı aşkın bir sürede yazıldığı konusunda hemfikirdir ve hangilerinin, eğer varsa, bizzat Hipokrat'a ait olduğunu kimse söyleyemez. Onları birleştiren bir yöntemdir. «Περί ιερής νούσου» (Kutsal Hastalık Üzerine), saranın başka herhangi bir hastalıktan daha tanrısal olmadığını ve nedeninin bedende olduğunu savunur. «Περί αέρων, υδάτων, τόπων» (Havalar, Sular, Yerler) hastalığı iklim, su ve mevsimle ilişkilendirir; bu çevre tıbbının başlangıcıdır. «Επιδημίαι» (Salgınlar) adlı eserin yedi kitabı tek tek hastaları gün gün kaydeder ve çoğunun öldüğünü dürüstçe not eder.

«Προγνωστικόν» (Prognoz), hekime bedenin işaretlerini okumayı ve bir hastalığın seyrini önceden görmeyi öğretir; ölmek üzere olan bir hastanın zayıf, sivri yüzüne bugün hâlâ Hipokrat yüzü denir. Sağlığın dört salgının, kan, balgam, sarı safra ve kara safranın dengesi olduğu kuramı bu okuldan gelir ve iki bin yıl boyunca Avrupa tıbbına egemen oldu. «Αφορισμοί» (Aforizmalar), ünlü «hayat kısa, sanat uzun» sözüyle başlayarak uygulamaya dair kısa kuralları bir araya getirir.

Bir de «Όρκος» (Yemin) vardır: genç hekim Apollon ve Asklepios adına, hocasını onurlandıracağına, tedaviyi hastaların yararına kullanacağına, kimseye öldürücü ilaç vermeyeceğine, hastaların evlerinde gördüklerini sır olarak saklayacağına yemin eder. «Yardım etmek ya da en azından zarar vermemek» cümlesi Salgınlar'da geçer; Yemin aynı şeyi kendi sözleriyle söyler.

Yunanistan'da tıp mezunları Hipokrat yeminini hâlâ modern bir biçimde eder ve ilk satırı, «Ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρόν», çoğu insanın tanıyabildiği az sayıdaki Eski Yunanca parçadan biridir. Kos'ta öğrenci, kentin ana meydanındaki Hipokrat Çınarı'nın (Πλάτανος του Ιπποκράτη) altında oturabilir; bu ağaç aslında yalnızca birkaç yüzyıllıktır ama geleneğin onun ders verdiği yer olarak gösterdiği noktada durur. Sonra denizin üzerindeki üç terasıyla Asklepieion'a çıkabilir. Kos'ta Uluslararası Hipokrat Vakfı ve bir Hipokrat müzesi vardır, heykeli de kentte durur. Her Yunan kentinde bir Ιπποκράτους sokağı bulunur ve ιπποκρατικός όρκος ifadesi tıbbın çok ötesinde, her türlü ciddi mesleki söz için kullanılır. Sitenin Asklepios üzerine C1 okuma metni, ailesinin ardındaki mitosu anlatır.

• Platon Hipokrat'tan Protagoras ve Phaidros'ta olmak üzere iki kez söz eder; bu da onu, döneminin bir çağdaşı tarafından tanıklık edilen çok az kişisinden biri yapar.
• Yaklaşık altmış Hipokrat incelemesinden muhtemelen hiçbirinin bizzat Hipokrat'a ait olduğu kanıtlanamaz; bunlar okulunun yüz yılı aşkın bir süredeki ürünüdür.
• Özgün Yemin hekimin bıçak kullanmasını yasaklar ve cerrahiyi «bu zanaatı icra edenlere» bırakır; Apollon, Asklepios, Hygieia ve Panakeia adına edilir.
• Modern «kriz», «kronik», «teşhis» (diyagnoz) ve «salgın» (epidemi) sözcüklerinin hepsi Hipokrat yazılarında geçen Eski Yunanca tıp terimleridir.