Aristoteles

Aristoteles MÖ 384'te, Halkidiki'nin doğu kıyısındaki küçük bir İon kolonisi olan Stagira'da doğdu. Babası Nikomakhos, Makedonya kralı III. Amyntas'ın hekimiydi; bu durum hem oğlunun ömür boyu canlılara duyduğu ilgiyi hem de Makedon sarayıyla bağlarını açıklayabilir. Erken yaşta öksüz kalınca on yedi yaşında Atina'ya, Platon'un Akademisi'ne gönderildi ve orada yirmi yıl öğrenci ve öğretmen olarak kaldı. Platon MÖ 347'de ölüp Akademi yeğeni Speusippos'a geçince Aristoteles Atina'dan ayrıldı.

Sonraki yılları Küçük Asya'da ve Midilli'de (Lesbos) geçirdi: Assos'ta, yeğeni Pythias ile evlendiği hükümdar Hermias'ın sarayında, ve Mytilene'de; burada öğrencisi Theophrastos ile birlikte Kalloni lagününün balıklarını, kuşlarını ve kabuklularını inceledi. MÖ 343'te Makedonya kralı II. Filip onu, on üç yaşındaki oğlu İskender'i eğitmesi için Mieza'ya çağırdı; dersler yaklaşık üç yıl sürdü ve öğrenci daha sonra hocasına Asya'dan örnekler gönderdi.

MÖ 335'te Aristoteles Atina'ya döndü ve Apollon Lykeios korusunda bir okul açtı: Lykeion. Burada üstü kapalı sütunlu yolda, περίπατος, yürüyerek ders verirdi; izleyicileri adlarını, Peripatetikler, buradan aldı. Orada bir kütüphane, haritalar ve koleksiyonlar topladı. İskender MÖ 323'te ölüp Atina'yı Makedon karşıtı bir dalga sarınca Aristoteles, bir zamanlar Sokrates gibi, dinsizlikle suçlandı ve annesinin Eğriboz'daki (Euboia) Halkis'teki malikânesine çekildi; rivayete göre Atinalıların felsefeye karşı ikinci kez günah işlemesine izin vermeyeceğini söylemişti. MÖ 322'de orada, 62 yaşında öldü.

Aristoteles'ten kalan otuz kadar eser, Lykeion'un ders notlarıdır; yoğun ve cilasız bu metinleri MÖ 60 dolaylarında Rodoslu Andronikos yayımlamıştır. Sağlığında yayımladığı zarif diyaloglar kayıptır. Όργανον (Organon, «alet») mantığı kurdu: kıyas, kategoriler ve geçerli akıl yürütmenin kuralları on dokuzuncu yüzyıla kadar değişmeden öğretildi. Φυσικά (Fizik) ve adını yalnızca baskıdaki «fizik eserlerinden sonra» gelen yerinden alan Μετά τα Φυσικά (Metafizik), değişimi, nedeni ve varlığı inceler: dört neden, madde ve form, olanak ve edim, kıpırdamayan devindirici. Metafizik'in ilk cümlesi, tüm insanların doğaları gereği bilmeyi arzuladığı, felsefenin en ünlü açılışıdır.

Oğluna adanan Ηθικά Νικομάχεια (Nikomakhos'a Etik), mutluluğu, ευδαιμονία, erdeme uygun etkin bir yaşam olarak, erdemi de iki aşırılık arasındaki orta olarak tanımlar: cesaret, korkaklık ile atılganlık arasındadır. Πολιτικά (Politika), insanın doğası gereği siyasal bir hayvan olduğu savından yola çıkar, okulun topladığı 158 anayasadan yararlanır ve orta sınıfın karma yönetimini savunur. Περί Ποιητικής (Poetika), ilk edebiyat kuramıdır: tragedya, ciddi bir eylemin taklididir ve acıma ile korku yoluyla bu duyguların κάθαρσις'ini sağlar; bu cümle o günden beri tartışılmaktadır. Bunların çevresinde Ρητορική (Retorik), Περί Ψυχής (Ruh Üzerine) ve büyük biyoloji eserleri yer alır; bunların başında, beş yüz kadar türü betimleyen ve Darwin'in deyişiyle Aristoteles'i tüm doğa bilimcilerin ustası yapan Περί τα ζώα ιστορίαι (Hayvanların Tarihi) gelir.

Aristoteles, Yunanistan'da pek az antik düşünürün olduğu kadar hazır ve nazırdır. Selanik'in merkez meydanı ve 1925'te kurulan üniversitesi, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, onun adını taşır; Halkidiki'deki Stagira köyünde, fizik deneylerinin çalışan modellerinin bulunduğu bir Aristoteles parkı vardır ve antik Stagira'nın kazılmış kalıntıları Olympiada'da deniz kenarındadır. Atina'da, 1996'da Bizans Müzesi'nin arkasında bulunan Lykeion alanı 2014'ten beri ziyarete açıktır: bir palaistra ve ders verdiği yolların izleri. Lise öğrencileri son sınıfta Nikomakhos'a Etik'i ve Politika'yı aslından okur; onun türettiği sözcükler gündelik Modern Yunancadır: πολιτικόν ζώον, η χρυσή μεσότης, κάθαρση, ενέργεια, κατηγορία, ουσία. Doğumunun 2400. yıldönümü 2016'da UNESCO tarafından dünya çapında kutlandı.

• «Metafizik» sözcüğü, eserlerinin antik baskısında «Fizik'ten sonra yerleştirilen kitaplar» anlamından başka bir şey taşımaz.
• Midilli'deki Kalloni lagününde deniz hayvanlarını inceledi ve köpekbalığı türü mahmuzlu camgözün ve ahtapotun üremesini doğru betimledi; bu gözlemler ancak on dokuzuncu yüzyılda doğrulandı.
• Okulu, bulunduğu Apollon Lykeios tapınak alanından adını aldı ve «lise» (lyceum), λύκειο, bugün Yunancada ve daha birçok dilde ortaöğretimin üst kademesinin adıdır.
• Lykeion'un kalıntıları 1996'da Atina'nın merkezinde yeni bir müze için yapılan kazıda bulundu ve alan 2014'ten beri halka açıktır.