İskenderiyeli Hypatia

Hypatia'nın babası İskenderiyeli Theon, Ptolemaioslar tarafından kurulan antik araştırma kurumu Müze'ye bağlı bir matematikçi ve astronomdu; adını bildiğimiz son üyesi odur. Kızını kendisi eğitti ve kızı kısa sürede onu geride bıraktı. 390'lı yıllarda Hypatia İskenderiye'de Platon, Aristoteles ve Yeni Platoncu filozoflar üzerine halka açık dersler veriyor, kendine bağlı bir öğrenci çevresine de özel dersler veriyordu. Bunlardan biri, sonradan Hristiyan piskopos olan Kireneli Synesios, ona günümüze ulaşan mektuplar yazdı; ona «anne, kız kardeş, öğretmen» diye hitap eder ve bir hidrometre ile bir usturlap yapmak için ondan öğüt ister.

Hiç evlenmedi ve kaynaklara göre, pagan olsun Hristiyan olsun kentin önde gelen erkeklerinin saygısını kazandıran bir vakarla yaşadı. Bu saygı, İskenderiye kendisine danışan imparatorluk valisi Orestes ile kentin denetimi için Orestes'le mücadele eden yeni piskopos Kyrillos arasında bölündüğünde tehlikeli hâle geldi. Hypatia'nın iki adam arasındaki barışın önündeki engel olduğu söylentisi yayıldı.

Mart 415'te, Büyük Perhiz sırasında, Petros adında bir kilise okuyucusunun önderliğindeki bir kalabalık onu arabasından çekip çıkardı, kiliseye dönüştürülmüş eski bir tapınak olan Kaisareion'a sürükledi, soydu ve kırık kiremitlerle öldürdü, ardından cesedini yaktı. Bir kuşak sonra yazan ve kendisi de Hristiyan olan kilise tarihçisi Sokrates Skolastikos bu suçu tiksintiyle kaydetti ve böyle cinayetlerden daha çok Hristiyanlığın ruhuna aykırı hiçbir şey olamayacağını söyledi.

Hypatia'nın kendi kaleminden tek bir satır bile günümüze ulaşmadı, ancak 10. yüzyıla ait Suda adlı ansiklopedi yazdıklarını sıralar: cebirin kurucusu Diophantos'un Arithmetika'sı üzerine bir şerh, Pergeli Apollonios'un elips, parabol ve hiperbollerin geometrisini işleyen Konikler'i üzerine bir şerh ve gezegenlerin konumlarını önceden hesaplamak için kullanılan türden tablolar olan bir «astronomi kanonu». Babasının hazırladığı, 1.400 yıl boyunca astronominin temel ders kitabı olan Ptolemaios'un Almagest'inin üçüncü kitabının baskısında, metnin «kızım filozof Hypatia» tarafından gözden geçirildiğine dair bir not bulunur. Bazı bilim insanları, Diophantos'un günümüze ulaşan Yunanca metninin biçimini onun derslerine borçlu olduğunu düşünür.

Filozof olarak, ruhun matematik ve tefekkür yoluyla tek bir ilahi kaynağa doğru yükseldiğini öğreten Plotinos'un Yeni Platoncu geleneğine bağlıydı; matematik onun için bir meslek değil, bir yoldu. Synesios'un mektupları işin pratik yanını gösterir: ona yıldızların yüksekliğini ölçen alet olan bir usturlap ile sıvıların yoğunluğunu ölçen bir cihaz tasarlamasında yardım etti.

Asıl eseri kitapları değil, öğretmenliğiydi. Pagan tapınaklarının 391'de kapatıldığı ve dinsel şiddetin sıradan olduğu bir kentte okulu Hristiyanları da paganları da kabul ediyor ve kiliselerin kavgalarının dışında kalıyordu. Onu ünlü yapan da, ölümüne yol açan da herhangi bir öğretiden çok bu bağımsızlıktı.

Her çağ Hypatia'yı yeniden hayal etti: Aydınlanma yazarları onu aklın şehidi olarak gördü, Charles Kingsley Hypatia (1853) adlı romanını yazdı, 19. yüzyıl ressamları onu resmetti ve Agora (2009) filminde Rachel Weisz yeniden canlandırılmış bir İskenderiye'de onu oynadı. Ay'daki bir krater ve 238 Hypatia asteroidi onun adını taşır. Yunanistan'da Υπατία, ailelerin hâlâ, çoğu zaman onun hikâyesini düşünerek kızlarına verdiği bir addır; antik dünyanın sonu ve bilimde kadınlar üzerine okul tartışmalarında da karşımıza çıkar. Onu tanımanın en iyi yolu kısa olan Yunanca kaynaklardır: Sokrates Skolastikos'un Kilise Tarihi'nin ölümünü anlatan bölümü (7.15) ve öğrenciye bir piskopos ile pagan bir öğretmen arasındaki gerçek bir dostluğa pencere açan Synesios'un mektupları.

• Öğrencisi Synesios Hristiyan piskopos oldu ve yine de ona öğretmeni olarak mektup yazmayı sürdürüp bir hidrometre yapmak için yardım istedi.
• Öldürülmesine ilişkin başlıca anlatı, bu cinayeti en sert sözlerle kınayan Hristiyan kilise tarihçisi Sokrates Skolastikos'a aittir.
• Babası Theon, Ptolemaiosların araştırma kurumu olan İskenderiye Müzesi'ne mensup olduğu bilinen son kişidir.
• 19. yüzyıl tablolarından Agora filmine kadar ünlü portrelerinin hepsi hayal ürünüdür; ona ait hiçbir antik tasvir yoktur.