Aristofanes

Aristofanes hakkında bildiklerimizin neredeyse tamamı oyunlarından gelir. MÖ 446 civarında, Kydathenaion demosundan bir Atina yurttaşı olarak doğdu ve Perikles'in parlak yıllarında büyüdü. İlk komedisi Δαιταλείς (Ziyafetçiler) MÖ 427'de bir yapımcının adıyla sahnelendiğinde henüz çok gençti; anlaşılan, koro için kendisi başvuramayacak kadar gençti. İkinci oyunu Βαβυλώνιοι (Babilliler, MÖ 426), güçlü politikacı Kleon'a saldırdı; anlatıldığına göre Kleon onu mahkemeye verdi. Aristofanes buna, birincilik ödülü kazanan Ιππής (Şövalyeler, MÖ 424) oyununda Kleon'la daha da sert alay ederek karşılık verdi.

Bütün kariyeri Atina ile Sparta arasındaki Peloponez Savaşı (MÖ 431–404) sırasında geçti ve barış onun değişmez konusudur. Atina'nın iki komedi şenliği için, kışın Lenaia ve ilkbaharda Büyük Dionysia için yazdı; Kratinos ve Eupolis gibi rakiplerle yarıştı. Birincilik ödülünü Αχαρνής (Akharnalılar, MÖ 425), Şövalyeler ve Βάτραχοι (Kurbağalar, MÖ 405) ile kazandı; Kurbağalar o kadar beğenildi ki şehir ona ikinci bir temsil hakkı tanıdı; bu, daha önce hiçbir komediye verilmemiş bir onurdu.

Atina savaşı kaybettikten sonra yazmayı sürdürdü, ama hava değişmişti: son iki oyunu Εκκλησιάζουσαι (Meclisteki Kadınlar, MÖ y. 392) ve Πλούτος (Plutos, MÖ 388) daha yumuşak ve daha az siyasidir. Üç oğlu vardı; bunlardan Araros, son komedilerini sahneledi. MÖ 386 civarında öldü.

On bir komedi günümüze ulaştı. Erken dönem savaş oyunları en keskin olanlardır: Akharnalılar'da bir çiftçi Sparta ile özel bir barış antlaşması yapar ve bunun tadını tek başına çıkarır; Ειρήνη'de (Barış, MÖ 421) bir bağcı, Barış tanrıçasını kurtarmak için dev bir bok böceğinin sırtında göğe uçar; Lysistrata'da (MÖ 411) Yunanistan'ın kadınları, erkekler savaşmayı bırakana kadar kocalarıyla yatmayı reddeder. Bulutlar (MÖ 423), Sokrates'i bir sepette asılı, gökyüzünü inceleyip gençlere kötü savlarla kazanmayı öğretirken gösterir; Sokrates daha sonra yargılandığında bu karikatürün jüriyi kendisine karşı zehirlediğini söyledi. Σφήκες (Eşekarıları, MÖ 422), Atinalıların jüri görevine olan tutkusuyla alay eder.

En uzun ve en güzel oyunu Kuşlar'da (MÖ 414) iki Atinalı, kuşları yeryüzü ile gök arasında Νεφελοκοκκυγία'yı (Bulutguguköy) kurmaya ve tanrıları açlıkla teslim olmaya zorlamaya ikna eder. Kurbağalar, tanrı Dionysos'u ölü bir şairi geri getirmesi için yeraltı dünyasına gönderir ve Aiskhylos ile Euripides arasında, kurbağalar korosunun «Βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ» nakaratıyla birlikte bir yarışma sahneler. Θεσμοφοριάζουσαι'da (Thesmophoria Şenliğindeki Kadınlar, MÖ 411) Atina kadınları, kendilerini karaladığı için Euripides'i yargılar.

Komedileri kaba güldürüyü, kelime oyunlarını, büyük lirik güzellikteki şarkıları, tragedya parodilerini ve seyirciler arasında oturan gerçek kişilere doğrudan saldırıları bir araya getirir. Parabasis bölümünde koro öne çıkar ve şairin kendi sesiyle yurttaşlara seslenerek onları siyaset konusunda azarlardı. Hiçbir şey yasak değildi: politikacılar, generaller, filozoflar, tanrılar ve seyircinin kendisi.

Her yaz Atina Epidavros Festivali antik tiyatroda bir Aristofanes komedisi sahneler ve Yunan seyirciler 2.400 yıllık vergi ve politikacı şakalarına hâlâ kahkahalarla güler. Karolos Koun'un 1959'daki Kuşlar sahnelemesi Atina'da skandala yol açtı, ardından yurt dışında zafer kazandı; onun Sanat Tiyatrosu Aristofanes'i modern bir klasiğe dönüştürdü. Νεφελοκοκκυγία sözcüğü Yunancada her türlü hayalî proje için kullanılır ve Λυσιστράτη dünya çapında kadın protestosunun simgesi olmuştur. Platon, Aristofanes'i Συμπόσιον'da (Şölen) bir karakter yaptı; orada ikiye bölünmüş ve öteki yarısını arayan ilk insanların mitini anlatır, bu sitenin de yeniden anlattığı bir öykü. Kuşlar ve Bulutlar'dan bölümler Yunan okullarında okunur ve «αριστοφανικός» (Aristofanesvari) sıfatı hâlâ her türlü iğneleyici, açık saçık siyasi hicvi tanımlar.

• Platon Şölen'de onun ağzına bir konuşma koydu: insanların bir zamanlar Zeus tarafından ikiye bölünmüş çift yaratıklar olduğu ve aşkın kayıp yarımızı aramak olduğu miti.
• Bulutlar'da Sokrates «ἀεροβατῶ καὶ περιφρονῶ τὸν ἥλιον» der: antik Yunancada «περιφρονῶ» «seyrediyorum» anlamına geliyordu, ama modern Yunancada «hor görüyorum» demektir, bu yüzden dize bugün «güneşi hor görüyorum» gibi duyulur.
• Kurbağalar, şehrin oyuyla ikinci bir temsil hakkı tanındığını bildiğimiz tek antik komedidir.
• Sokrates Bulutlar'ın seyircileri arasındaydı; sonraki bir anekdota göre, oradaki yabancılar kiminle alay edildiğini görebilsin diye ayağa kalktı.