Hayatı
Arşimet yaklaşık MÖ 287'de Sicilya'nın en zengin Yunan kenti Siraküza'da, Fidias adlı bir gökbilimcinin oğlu olarak doğdu. Çağın bilim başkenti İskenderiye'de bir süre kaldığı anlaşılıyor ve hayatı boyunca oradaki matematikçilerle, Sisamlı Konon, Dositheos ve Eratosthenes ile yazıştı, buluşlarını onlara mektuplarla gönderdi. Siraküza Kralı II. Hieron'un akrabası ya da en azından yakın dostuydu ve kralın pratik sorunları, şüpheli bir altın taç, dev bir gemi, kentin savunması, ünlü hikâyelerin pek çoğuna kaynaklık etti.
Romalı general Marcellus'un hayatını anlatırken onu da betimleyen Plutarkhos, Arşimet'in yalnızca saf matematikle ilgilendiğini ve makinelerini kendine yakıştırmadığını söyler; oysa onu efsaneleştiren tam da bu makinelerdi. Romalılar İkinci Pön Savaşı sırasında MÖ 214'te Siraküza'yı kuşattığında, mancınıkları, vinçleri ve gemileri sudan kaldıran «pençeleri» filoyu iki yıl uzak tuttu; Plutarkhos'a göre Romalı askerler surların üzerinde bir halat ya da kiriş göründüğü anda kaçışıyordu.
Siraküza MÖ 212'de düştü. Marcellus Arşimet'in bağışlanmasını emretmişti, ama bir asker yaşlı adamı bir çizime dalmış hâlde buldu ve öldürdü; gelenek ona «dairelerimi bozma» son sözlerini yakıştırır. Kendi isteğiyle mezarına bir silindirin içinde bir küre oyuldu; en çok gurur duyduğu buluştu bu. Cicero bakımsız mezarı MÖ 75'te Siraküza'nın dışında buldu.
Eserleri
Arşimet'in incelemeleri günümüze ulaşmıştır ve bunlar anekdot değil, gerçek matematiktir. Περί σφαίρας και κυλίνδρου (Küre ve Silindir Üzerine) adlı eserinde bir kürenin hacminin ve yüzeyinin, onu çevreleyen silindirinkinin üçte ikisi olduğunu kanıtladı. Κύκλου μέτρησις (Dairenin Ölçülmesi) adlı eserinde bir dairenin içine ve dışına 96 kenarlı çokgenler çizerek π'nin değerini 3 10/71 ile 3 1/7 arasına sıkıştırdı. Περί επιπέδων ισορροπιών (Düzlemlerin Dengesi Üzerine) adlı eserinde kaldıraç yasasını ve ağırlık merkezi kavramını, Περί οχουμένων (Yüzen Cisimler Üzerine) adlı eserinde ise hâlâ onun adını taşıyan ilkeyi ortaya koydu: bir sıvıya batırılan cisim, yerini değiştirdiği sıvının ağırlığına eşit bir kuvvetle yukarı itilir.
Kralın oğlu Gelon'a hitaben yazılan Ψαμμίτης (Kum Sayıcı), evreni dolduracak kum tanelerini sayabilmek için devasa sayıları yazmanın bir yolunu icat eder. En dikkat çekici metin, yüzyıllarca kayıp kalan ve 1906'da Danimarkalı bilgin Heiberg tarafından Konstantinopolis'te (İstanbul) bir Orta Çağ parşömeninin duaları altında bulunan Έφοδος (Yöntem) adlı eserdir: Arşimet burada sonuçlarını önce bir kaldıraç üzerinde dengede duran şekiller hayal ederek nasıl tahmin ettiğini anlatır. Buluşları, hâlâ Arşimet vidası denen su yükseltme vidası, savaş makineleri ve sonraki efsanenin yakıcı aynaları, bize yalnızca başka yazarlar aracılığıyla ulaşır; Vitruvius'un anlattığı Eureka hikâyesi de öyle: Hieron'un tacının saf altından olup olmadığı sorulduğunda, banyoda bedeninin suyun yerini değiştirdiğini fark etti ve cevabı buldu.
Bugünkü Yunanistan’daki mirası
Her Yunan öğrenci Arşimet'le iki kez karşılaşır: matematikte daire ve π ile, fizikte ise «η αρχή του Αρχιμήδη» (Arşimet ilkesi) gemilerin neden yüzdüğünü açıklar ve kaldıraç yasası onun Dünya'yı yerinden oynatma övünmesiyle öğretilir. «Εύρηκα!» ünlemi, Yunancada ve çoğu dilde, biri bir sorunu çözdüğünde kullanılır; «μη μου τους κύκλους τάραττε» sözünü de rahat bırakılmak isteyen herkes gülümseyerek alıntılar. 1998'de açık artırmada satın alınan ve Baltimore'da röntgen ışınlarıyla okunan Arşimet palimpsesti internette yayımlanmıştır. Siraküza'da turistler, makinelerinin çalışan modellerinin bulunduğu Tecnoparco Archimede'yi ziyaret edebilir; Yunanistan'da sokaklar ve okullar onun adını taşır, Atina'daki Arşimet Araştırma Merkezi de bilim alanında onu onurlandırır.
Biliyor muydunuz?
- Eserlerinin 10. yüzyıldan kalma, 13. yüzyılda kazınıp üzerine dualar yazılmış bir kopyası olan Arşimet palimpsesti, 1998'de Christie's'te iki milyon dolara satıldı ve röntgen görüntülemeyle çözüldü.
- π için yaptığı 3 10/71 ile 3 1/7 arasındaki tahmin, birkaç yüzyıl boyunca dünyanın en doğru tahminiydi.
- Plutarkhos'a göre geometriye öylesine dalardı ki ocağın küllerine ve banyodan sonra yağlanmış kendi derisine şekiller çizerdi.
- Cicero, MÖ 75'te Siraküza yakınlarındaki unutulmuş mezarını, üzerine oyulmuş küre ve silindiri arayarak buldu.
Başlıca eserleri
| Yunanca başlık | Başlık | Yıl |
|---|---|---|
| Περί επιπέδων ισορροπιών | Düzlemlerin Dengesi Üzerine (kaldıraç yasası) | 3rd century BC |
| Κύκλου μέτρησις | Dairenin Ölçülmesi (π'nin değeri) | 3rd century BC |
| Περί σφαίρας και κυλίνδρου | Küre ve Silindir Üzerine | 3rd century BC |
| Περί οχουμένων | Yüzen Cisimler Üzerine (Arşimet ilkesi) | 3rd century BC |
| Ψαμμίτης | Kum Sayıcı | c. 216 BC |
| Έφοδος (Μέθοδος) | Yöntem (palimpsest) | 3rd century BC |
Eserlerden
Wikimedia Commons’tan kamu malı görseller.
Akılda kalacak bir söz
Δῶς μοι πᾶ στῶ καὶ τὰν γᾶν κινάσω.
Bugünün YunancasıylaΔώσε μου ένα μέρος να σταθώ και θα κινήσω τη Γη.
Dos moi pa sto kai tan gan kinaso.
Bana durabileceğim bir yer verin, Dünya'yı yerinden oynatayım.
Özgün metinden
Arşimet tarafından yazıldığı haliyle metin, telif hakkı süresi dolmuş, yanında kendi çevirimiz.
«Ψαμμίτης»Kum Hesabı
Siracusalı Gelon'a sunulan Kum Hesabı, evreni dolduracak kum tanelerini saymaya girişir. Burada, Arkhimedes'in Dor lehçesindeki Yunancasıyla, eserin girişi ve Aristarkhos'un güneş merkezli varsayımına ilişkin başlıca tanığımız olan bölüm yer alıyor.
Ψαμμίτης 1.1 and 1.4–5 (c. 216 BC), in Heiberg's edition; one sentence omitted between the two passages · Kamu malı metin, kaynak: scaife.perseus.org
