Mikis Theodorakis

Theodorakis 29 Temmuz 1925'te Sakız Adası'nda, Giritli bir baba ile Anadolu'daki Çeşme'den bir annenin çocuğu olarak doğdu ve Midilli, Siros, Patras, Pirgos ve Tripoli gibi taşra kentlerinde büyüdü. Alman işgali sırasında Atina'da direnişe katıldı, tutuklandı ve işkence gördü; ardından gelen iç savaşta İkarya ve Makronisos ada kamplarına sürgün edildi ve orada öyle ağır dövüldü ki sağlığı bir daha tam olarak düzelmedi.

Öğrenimini Atina Konservatuvarı'nda tamamladı ve 1954'te Paris'e gitti; orada Olivier Messiaen'den analiz, Eugène Bigot'dan orkestra şefliği dersleri aldı ve 1957'de Moskova müzik festivalinde bir beste ödülü kazandı. 1960'ta Yunan müziğini değiştiren bir kararla Yunanistan'a döndü: büyük modern şairleri buzuki ve halk şarkıcıları için bestelemek. Aynı yıl Birleşik Demokratik Sol adına parlamentodaydı (1964'te seçildi) ve albaylar Nisan 1967'de iktidarı ele geçirdiğinde müziği ordu emriyle yasaklandı. Tutuklandı, Oropos kampında tutuldu, ardından ailesiyle birlikte Zatuna dağ köyünde göz hapsine alındı ve uluslararası bir kampanyanın ardından 1970'te serbest bırakıldı; cunta 1974'te düşene kadar Paris'te yaşadı.

Demokrasinin yeniden kurulmasından sonra yine milletvekili oldu, 1990–92'de kısa bir süre bakanlık yaptı ve Atina'dan Berlin'e stadyumlarda kendi müziğini yönetti. 2 Eylül 2021'de 96 yaşında Atina'da öldü ve dilediği gibi, Girit'te Hanya yakınlarındaki babasının köyü Galatas'a gömüldü.

Theodorakis'in büyük fikri, ciddi şiir ile halk şarkısının birbirine ait olduğuydu. Yannis Ritsos'un bir tütün işçileri grevinde öldürülen oğlunun ardından bir annenin ağıtı olan Επιτάφιος (Epitafios, 1960), Grigoris Bithikotsis'in buzuki eşliğinde söylemesiyle kapıyı açtı; ardından Αρχιπέλαγος (Takımadalar) ve Seferis döngüsü Επιφάνια (Epifani, 1962) geldi; ikincisi, her Yunan'ın söyleyebildiği gizli kumsal şarkısı Άρνηση'yi (Ret) içerir. Başyapıtı, Odiseas Elitis'in uzun şiiri üzerine şarkıcı, kantor, anlatıcı, koro ve orkestra için yazılmış, Yunan tarihinin bir ayine dönüştüğü halk oratoryosu Το Άξιον Εστί'dir (Layıktır, 1964). Ritsos üzerine Ρωμιοσύνη (Romiosini, 1966) ile İakovos Kambanellis'in kamp anıları üzerine, Maria Farantouri'nin seslendirdiği Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν (Mauthausen Baladı, 1966) öteki sütunlardır.

Yurt dışında adı, Michael Cacoyannis'in Anthony Quinn'li filmi Zorba (1964) demektir; Theodorakis bu film için bugün sirtaki denen dansı, filmden önce halk dansı olarak var olmayan, yavaştan hızlıya giden bir buzuki ezgisini yazdı. Z (1969) ve Serpico (1973) filmlerinin müziklerini de besteledi. Şarkıların yanında üç senfoni, Pablo Neruda üzerine Canto General ve Medea, Elektra ve Antigone üzerine operalar durur. Üslubu anında tanınır: geniş, söylenebilir ezgiler, soylu bir çalgı gibi ele alınan buzuki ve Yunan danslarından alınmış ritimler.

Şarkılarla başlayın: Άρνηση (Στο περιγιάλι το κρυφό), Το Άξιον Εστί'den Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ ve Ένα το χελιδόνι, Καημός, Βρέχει στη φτωχογειτονιά, Το τρένο φεύγει στις οχτώ, Μαργαρίτα Μαγιοπούλα. Her yaştan Yunan bunları tavernalarda, okul kutlamalarında ve gösterilerde söyler; Eylül 2021'deki cenazesinde kalabalıklar bunları Atina ve Hanya sokaklarında söyledi. Zorba'nın sirtakisi sayısız Yunan düğününün ve turist gecesinin sonunda oynanır. Το Άξιον Εστί'den şarkılar okul müzik kitaplarında yer alır, bestelediği şiirler ise edebiyat antolojilerinde okunur. Yunanistan'ın her yerinde sokaklar ve meydanlar onun adını taşır; partisyonları ve belgeleri Atina'daki Mikis Theodorakis arşivinde saklanır. Öğrenci Yunancayı kolayca izleyebilir: ezgileri Elitis, Ritsos ve Seferis'in sözlerini akılda tutturur.

• Sirtaki eski bir halk dansı değildir: Theodorakis onu 1964'te Zorba için, yavaş ve hızlı birer Girit adımını harmanlayarak besteledi ve o günden beri «Yunan dansı» olarak oynanır.
• 1967'de cuntanın 13 No'lu Ordu Emri, müziğini çalmayı ve hatta dinlemeyi bile suç hâline getirdi.
• Paris'te Olivier Messiaen'in yanında okudu ve 35 yaşında buzukili halk şarkısına yönelmeden önce baleler ve senfoniler yazdı.
• 1983'te Lenin Barış Ödülü'nü aldı ve seksenli yaşlarının ilerleyen yıllarına kadar stadyumlarda kendi müziğini yönetti.