Janis Ksenakis

Ksenakisi lindi më 1922 në Braila, një port danubian në Rumani me një komunitet të begatë grek. E ëma i vdiq kur ishte fëmijë dhe në moshën dhjetë vjeç e dërguan në një shkollë me konvikt në ishullin Spetses, ku zbuloi letërsinë e lashtë greke, matematikën dhe muzikën. Më 1940 hyri në Politeknikun e Athinës për të studiuar inxhinieri ndërtimi, por lufta erdhi e para. Gjatë Pushtimit iu bashkua Rezistencës së majtë dhe, në luftimet që shpërthyen në Athinë në dhjetor 1944 mes së majtës dhe qeverisë së mbështetur nga britanikët, në kapërcyell të vitit 1945 një copë predhe e goditi në fytyrë. Humbi syrin e majtë dhe e mbajti shenjën gjithë jetën.

U diplomua më 1947, por si i majtë i njohur në një vend që rrëshqiste drejt luftës civile, ishte në rrezik. U largua fshehurazi nga Greqia për në Paris dhe u dënua në mungesë. Në Paris gjeti punë si inxhinier në studion e Le Korbyzjesë, ku qëndroi deri më 1959, duke u bërë vetë arkitekt. Në të njëjtën kohë studioi kompozim dhe ndoqi mësimet e Olivier Mesiané; Mesiani, siç dihet, e këshilloi të mos fillonte nga e para me harmoninë tradicionale, por të përdorte në muzikë matematikën dhe arkitekturën e tij. Ksenakisi mori shtetësinë franceze më 1965. Mundi të kthehej në Greqi vetëm pas rënies së diktaturës më 1974 dhe që atëherë vinte shpesh. Vdiq në Paris më 2001.

Muzika e Ksenakisit fillon aty ku takohen arkitektura dhe matematika. Te Metastaseis (Μεταστάσεις, 1953–54), e luajtur për herë të parë në Donaueschingen më 1955, secili nga instrumentistët e shumtë të harqeve ka një pjesë individuale dhe dhjetëra glisando rrëshqasin së bashku për të formuar sipërfaqe të mëdha e të lakuara tingulli; të njëjtat sipërfaqe vizore, paraboloidet hiperbolike, rishfaqen në muret e Pavijonit Philips që ai projektoi për Le Korbyzjenë në Ekspozitën Botërore të Brukselit më 1958. Duke kujtuar zhurmën e turmave dhe të të shtënave në Athinën e pushtuar, ai pyeti si mund të formonin mijëra ngjarje të veçanta një masë të vetme tingulli, dhe u përgjigj me ligjet e probabilitetit: te Pithoprakta (1955–56) statistika e molekulave të gazit i jep formë lëvizjes së orkestrës. Këtë e quajti muzikë stokastike dhe e shpjegoi në librin e tij Musiques formelles (1963).

Greqësia e tij përshkon gjithçka, nga titujt, pothuajse të gjithë në greqisht, deri te kthimi i tij te drama antike. Orestia e tij (1965–66), sipas Eskilit, për kore dhe ansambël, është një nga majat e veprës së tij, dhe ai shkroi muzikë edhe për tragjedi të tjera antike. Te Politopet bashkoi dritën, arkitekturën dhe tingullin në spektakle të mëdha, nga Montreali (1967) dhe Persepoli (1971) deri në Mikenë më 1978, ku vetë kalaja antike u bë skenë. Si arkitekt projektoi gjithashtu fasadat valëzuese prej xhami të manastirit La Tourette të Le Korbyzjesë.

Në Greqi Ksenakisi është bërë simbol i grekut që e çoi vendin e tij në avangardë: radiotelevizioni publik, orkestrat dhe festivalet e mëdha i luajnë rregullisht veprat e tij, dhe përvjetorë si njëqindvjetori i lindjes më 2022 sollën koncerte dhe ekspozita. Titujt e tij janë vetvetiu një mësim greqishteje, Μεταστάσεις, Πιθοπράκτα, Ορέστεια, Πέρσεπολις, dhe sfida për nxënësin është t'i deshifrojë. Dëgjojeni Metastaseis një herë me sy mbyllur, pastaj lexoni për Pavijonin Philips; është mënyra më e mirë për të kuptuar si një mendje e vetme mund të ishte njëkohësisht arkitekt dhe kompozitor. Orestia e tij të çon gjithashtu drejt e te Eskili.

• Humbi syrin e majtë pasi u godit nga një copë predhe në luftimet e Athinës më 1944–45.
• Të njëjtat sipërfaqe të lakuara shfaqen në partiturën e Metastaseis dhe në muret e Pavijonit Philips.
• Mesiani i tha të mos studionte harmoninë tradicionale, por të kompozonte me matematikën e tij.
• Politopi i Mikenës (1978) e ktheu kalanë antike në një skenë drite dhe tingulli.