Jeta
Isokrati lindi në Athinë në vitin 436 p.e.s., pesë vjet para fillimit të Luftës së Peloponezit. Sipas Jetëve të dhjetë oratorëve, të shkruara më vonë, i ati, Teodori nga demi i Erkhias, kishte një punishte ku skllevërit bënin aulosë, instrumente frymore të dyfishta me kallam që shpesh përkthehen si «fyej», dhe mundi t’u jepte fëmijëve një arsim të shkëlqyer. E njëjta traditë përmend Prodikun, Gorgjian dhe Tisian mes mësuesve të të riut. Lufta i kushtoi familjes një pjesë të madhe të pasurisë. Pas disfatës së Athinës në vitin 404 p.e.s., Isokrati punoi disa vjet si logograf, domethënë shkrues profesionist fjalimesh gjyqësore që klientët i mbanin vetë.
Rreth vitit 390 p.e.s. hapi shkollën e vet të retorikës, të cilën preferonte ta quante filozofi. Dha mësim për më shumë se pesëdhjetë vjet dhe u pasurua aq sa të financonte një anije luftarake. Mes nxënësve që lidhen me të janë historianët Efori dhe Teopompi, gjenerali Timoteu, Nikokliu i Qipros dhe oratorët Iseu, Likurgu dhe Hiperidi, megjithëse disa emra mbështeten vetëm në traditën antike. Shmangte kuvendin popullor, duke përmendur zërin e dobët dhe ndrojtjen. Shkroi Antidosis në moshën 82 vjeç dhe përfundoi Panatenaikun rreth moshës 97 vjeç. Vdiq në vitin 338 p.e.s., pak pas betejës së Keronesë. Rrëfimi antik se e la veten të vdiste urie nga pikëllimi është i pasigurt, sepse një letër drejtuar Filipit që i atribuohet ditëve të tij të fundit tingëllon ende plot shpresë.
Veprat
Isokrati shkruante prozë për t’u lexuar dhe jo vetëm për t’u dëgjuar. Gjashtë fjalimet e tij gjyqësore të ruajtura, si Αἰγινητικός (Eginetiku), vijnë nga vitet kur ishte logograf dhe mbrojnë çështje private për trashëgimi, para dhe pasuri. Fjalimet e shkollës janë ndryshe: qarkullonin me shkrim si modele stili dhe mendimi politik, shpesh në formën e fjalimeve që nuk u mbajtën kurrë. Te Κατὰ τῶν σοφιστῶν (Kundër sofistëve), rreth vitit 390 p.e.s., sulmoi mësuesit që premtonin shumë dhe paraqiti programin e vet: talent, mësim dhe ushtrim. Ἑλένης ἐγκώμιον (Lavdi për Helenën) kritikon një trajtim më të hershëm të së njëjtës heroinë, që zakonisht identifikohet me fjalimin e Gorgjias, dhe ofron një model të vetin.
Vepra e tij më e njohur, Πανηγυρικός (Panegjiriku), doli rreth vitit 380 p.e.s. Ajo u bën thirrje grekëve t’u japin fund grindjeve dhe të bashkohen kundër Persisë, të udhëhequr nga Athina dhe Sparta. Më vonë, te Φίλιππος (Filipi) i vitit 346 p.e.s., ftoi Filipin II të Maqedonisë ta udhëhiqte atë fushatë. Περὶ ἀντιδόσεως (Antidosis) mbron jetën dhe mësimdhënien e tij në formën e një gjyqi të imagjinuar. Stili i tij njihet për periudha të gjata, të ndërtuara me kujdes, me gjymtyrë të ekuilibruara, mbaresa të ngjashme dhe tingull të rrjedhshëm. Për Isokratin, ushtrimi në fjalë ishte edhe ushtrim i gjykimit dhe i karakterit, dhe mësuesit e mëvonshëm të retorikës e studiuan me kujdes.
Trashëgimia në Greqinë e sotme
Isokrati mbetet lexim themelor në studimet klasike, dhe antologjia e Qendrës së Gjuhës Greke paraqet Helenën e tij me përkthim në greqishten e re. Fjalia e tij nga Panegjiriku për grekët dhe arsimin citohet shpesh, ndonjëherë larg kontekstit: në fjalim ajo lavdëron Athinën dhe kulturën e saj. Filloni nga citimi në këtë faqe dhe përkthimi ynë në greqishten e re. Gjeni dy kundërvëniet në origjinal: μηκέτι… ἀλλά (jo më… por) dhe μᾶλλον… ἤ (më shumë… se). Pastaj shkruani dy fjali tuajat në greqishten e re, një rekomandim dhe arsyen e tij, për shembull: Προτείνω να διαβάζεις λίγα ελληνικά κάθε μέρα, γιατί η γλώσσα θέλει επιμονή (të propozoj të lexosh pak greqisht çdo ditë, sepse gjuha kërkon këmbëngulje). Në fund vendosni nëse fjalitë tuaja tingëllojnë si këshillë në klasë apo si argument në gjykatë.
A e dinit?
- Sipas një anekdote të mëvonshme, Isokrati e krahasonte veten me një gur mprehës: vetë nuk pret, por e bën hekurin të mprehtë.
- Te Panatenaiku thotë se ishte 94 vjeç kur e nisi dhe 97 kur u kthye ta përfundonte.
- Me emrin e tij ruhen nëntë letra, por jo të gjitha janë me siguri të tijat.
- Shkolla e tij ishte rivale e Akademisë së Platonit në Athinën e shekullit IV p.e.s.
Veprat kryesore
| Titulli greqisht | Titulli | Viti |
|---|---|---|
| Αἰγινητικός | Eginetiku — një fjalim gjyqësor | ? |
| Κατὰ τῶν σοφιστῶν | Kundër sofistëve | c. 390 BC |
| Πανηγυρικός | Panegjiriku (fjalim festiv) | c. 380 BC |
| Περὶ ἀντιδόσεως | Antidosis (Mbi shkëmbimin e pasurisë) | 354/353 BC |
| Φίλιππος | Filipi | 346 BC |
| Παναθηναϊκός | Panatenaiku | c. 339 BC |
Një varg për t’u mbajtur mend
τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα πεποίηκε μηκέτι τοῦ γένους ἀλλὰ τῆς διανοίας δοκεῖν εἶναι, καὶ μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας
Në greqishten e sotmeΗ πόλη μας έκανε το όνομα των Ελλήνων να δηλώνει όχι πια την καταγωγή αλλά τη σκέψη, και να λέγονται Έλληνες περισσότερο όσοι μετέχουν στην παιδεία μας παρά όσοι έχουν απλώς την ίδια καταγωγή.
tò tôn Hellḗnōn ónoma pepoíēke mēkéti toû génous allà tês dianoías dokeîn eînai, kaì mâllon Héllēnas kaleîsthai toùs tês paideúseōs tês hēmetéras ḕ toùs tês koinês phýseōs metéchontas
Qyteti ynë bëri që emri i grekëve të mos tregojë më një prejardhje, por një mënyrë të menduari, kështu që grekë quhen më shumë ata që marrin pjesë në arsimin tonë sesa ata që kanë vetëm një origjinë të përbashkët.
