Ιάννης Ξενάκης

Ο Ξενάκης γεννήθηκε το 1922 στη Βραΐλα, λιμάνι του Δούναβη στη Ρουμανία με ακμάζουσα ελληνική παροικία. Η μητέρα του πέθανε όταν ήταν παιδί, και στα δέκα του στάλθηκε σε οικοτροφείο στις Σπέτσες, όπου ανακάλυψε την αρχαία ελληνική γραμματεία, τα μαθηματικά και τη μουσική. Το 1940 μπήκε στο Πολυτεχνείο της Αθήνας για να σπουδάσει πολιτικός μηχανικός, όμως προηγήθηκε ο πόλεμος. Στην Κατοχή εντάχθηκε στην αριστερή Αντίσταση, και στις μάχες που ξέσπασαν στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1944 ανάμεσα στην Αριστερά και την κυβέρνηση που στήριζαν οι Βρετανοί, τον χτύπησε στο πρόσωπο θραύσμα οβίδας στην αλλαγή του χρόνου, το 1945. Έχασε το αριστερό του μάτι και κουβάλησε την ουλή σε όλη του τη ζωή.

Πήρε το πτυχίο του το 1947, αλλά ως γνωστός αριστερός σε μια χώρα που γλιστρούσε προς τον εμφύλιο, κινδύνευε. Έφυγε κρυφά από την Ελλάδα για το Παρίσι και καταδικάστηκε ερήμην. Στο Παρίσι βρήκε δουλειά ως μηχανικός στο ατελιέ του Λε Κορμπυζιέ, όπου έμεινε ως το 1959 και έγινε ο ίδιος αρχιτέκτονας. Παράλληλα σπούδαζε σύνθεση και παρακολουθούσε τα μαθήματα του Ολιβιέ Μεσιάν· ο Μεσιάν, όπως είναι γνωστό, τον συμβούλευσε να μην ξεκινήσει από την αρχή με την παραδοσιακή αρμονία, αλλά να χρησιμοποιήσει στη μουσική τα μαθηματικά και την αρχιτεκτονική του. Ο Ξενάκης πήρε τη γαλλική υπηκοότητα το 1965. Μπόρεσε να επιστρέψει στην Ελλάδα μόνο μετά την πτώση της δικτατορίας το 1974, και από τότε ερχόταν συχνά. Πέθανε στο Παρίσι το 2001.

Η μουσική του Ξενάκη αρχίζει εκεί όπου συναντιούνται η αρχιτεκτονική και τα μαθηματικά. Στις Μεταστάσεις (Μεταστάσεις, 1953–54), που παρουσιάστηκαν πρώτη φορά στο Ντοναουέσινγκεν το 1955, καθένας από τους πολυάριθμους εκτελεστές εγχόρδων έχει ξεχωριστό μέρος, και δεκάδες γκλισάντι γλιστρούν μαζί σχηματίζοντας τεράστιες καμπύλες ηχητικές επιφάνειες· οι ίδιες ευθειογενείς επιφάνειες, τα υπερβολικά παραβολοειδή, εμφανίζονται ξανά στους τοίχους του Περιπτέρου της Φίλιπς που σχεδίασε για τον Λε Κορμπυζιέ στη Διεθνή Έκθεση των Βρυξελλών του 1958. Θυμούμενος τον θόρυβο του πλήθους και των πυροβολισμών στην κατεχόμενη Αθήνα, αναρωτήθηκε πώς χιλιάδες μεμονωμένα συμβάντα μπορούν να σχηματίσουν μία ηχητική μάζα, και απάντησε με τους νόμους των πιθανοτήτων: στα Πιθοπράκτα (1955–56) η στατιστική των μορίων ενός αερίου διαμορφώνει την κίνηση της ορχήστρας. Το ονόμασε στοχαστική μουσική και το εξήγησε στο βιβλίο του Musiques formelles (1963).

Η ελληνικότητά του διαπερνά τα πάντα, από τους τίτλους, σχεδόν όλους ελληνικούς, ως την επιστροφή του στο αρχαίο δράμα. Η Ορέστειά του (1965–66), κατά τον Αισχύλο, για χορωδίες και σύνολο, είναι μία από τις κορυφές του έργου του, ενώ έγραψε μουσική και για άλλες αρχαίες τραγωδίες. Στα Πολύτοπα ένωσε φως, αρχιτεκτονική και ήχο σε τεράστια θεάματα, από το Μόντρεαλ (1967) και την Περσέπολη (1971) ως τις Μυκήνες το 1978, όπου η ίδια η αρχαία ακρόπολη έγινε σκηνή. Ως αρχιτέκτονας σχεδίασε επίσης τις κυματιστές γυάλινες προσόψεις της μονής Λα Τουρέτ του Λε Κορμπυζιέ.

Στην Ελλάδα ο Ξενάκης έχει γίνει σύμβολο του Έλληνα που μετέφερε τη χώρα του στην πρωτοπορία: η δημόσια ραδιοτηλεόραση, οι ορχήστρες και τα μεγάλα φεστιβάλ παρουσιάζουν τακτικά έργα του, και επέτειοι όπως τα εκατό χρόνια από τη γέννησή του το 2022 έφεραν συναυλίες και εκθέσεις. Οι τίτλοι του είναι από μόνοι τους μάθημα ελληνικών, Μεταστάσεις, Πιθοπράκτα, Ορέστεια, Πέρσεπολις, και η πρόκληση για τον μαθητή είναι να τους αποκωδικοποιήσει. Ακούστε τις Μεταστάσεις μία φορά με κλειστά μάτια και ύστερα διαβάστε για το Περίπτερο της Φίλιπς· είναι ο καλύτερος τρόπος να καταλάβετε πώς ένα μυαλό μπόρεσε να είναι ταυτόχρονα αρχιτέκτονας και συνθέτης. Η Ορέστειά του οδηγεί επίσης κατευθείαν πίσω στον Αισχύλο.

• Έχασε το αριστερό του μάτι όταν τον χτύπησε θραύσμα οβίδας στις μάχες της Αθήνας το 1944–45.
• Οι ίδιες καμπύλες επιφάνειες εμφανίζονται στην παρτιτούρα των Μεταστάσεων και στους τοίχους του Περιπτέρου της Φίλιπς.
• Ο Μεσιάν τού είπε να μη σπουδάσει παραδοσιακή αρμονία αλλά να συνθέτει με τα μαθηματικά του.
• Το Πολύτοπο των Μυκηνών (1978) μετέτρεψε την αρχαία ακρόπολη σε σκηνή φωτός και ήχου.