Yannis Ksenakis

Ksenakis 1922'de, Romanya'da varlıklı bir Rum topluluğunun yaşadığı Tuna limanı Brăila'da doğdu. Annesi o çocukken öldü ve on yaşında Spetses adasındaki bir yatılı okula gönderildi; orada antik Yunan edebiyatını, matematiği ve müziği keşfetti. 1940'ta inşaat mühendisliği okumak için Atina Politeknik'e girdi, ama önce savaş geldi. İşgal yıllarında solcu Direniş'e katıldı ve Aralık 1944'te Atina'da sol ile İngilizlerin desteklediği hükümet arasında patlak veren çatışmalarda, 1945 yılbaşı sularında yüzüne bir şarapnel parçası isabet etti. Sol gözünü kaybetti ve yarasının izini ömür boyu taşıdı.

1947'de mezun oldu, ancak iç savaşa sürüklenen bir ülkede tanınmış bir solcu olarak tehlikedeydi. Yunanistan'dan gizlice Paris'e gitti ve gıyabında mahkûm edildi. Paris'te Le Corbusier'nin atölyesinde mühendis olarak iş buldu; 1959'a kadar orada kaldı ve kendi başına bir mimar oldu. Aynı zamanda kompozisyon okudu ve Olivier Messiaen'in derslerine girdi; Messiaen ona, ünlü öğüdüyle, geleneksel armoniden yeniden başlamamasını, matematiğini ve mimarlığını müzikte kullanmasını tavsiye etti. Ksenakis 1965'te Fransız vatandaşlığına geçti. Yunanistan'a ancak 1974'te diktatörlüğün düşmesinden sonra dönebildi ve o zamandan sonra sık sık geldi. 2001'de Paris'te öldü.

Ksenakis'in müziği mimarlık ile matematiğin buluştuğu yerde başlar. 1955'te Donaueschingen'de ilk kez seslendirilen Metastaseis'te (Μεταστάσεις, 1953–54) çok sayıdaki yaylı çalgı icracısının her birinin ayrı bir partisi vardır ve onlarca glissando birlikte kayarak devasa, kavisli ses yüzeyleri oluşturur; aynı doğrusal yüzeyler, hiperbolik paraboloitler, 1958 Brüksel Dünya Fuarı için Le Corbusier adına tasarladığı Philips Pavyonu'nun duvarlarında yeniden ortaya çıkar. İşgal altındaki Atina'da kalabalıkların ve silah seslerinin gürültüsünü hatırlayarak binlerce tekil olayın nasıl tek bir ses kütlesi oluşturabileceğini sordu ve olasılık yasalarıyla yanıt verdi: Pithoprakta'da (1955–56) gaz moleküllerinin istatistiği orkestranın hareketini biçimlendirir. Buna stokastik müzik adını verdi ve Musiques formelles (1963) adlı kitabında açıkladı.

Yunanlılığı her şeye işler, neredeyse hepsi Yunanca olan eser adlarından antik dramaya dönüşüne kadar. Aiskhylos'tan uyarlanan, korolar ve topluluk için Oresteia'sı (1965–66) yapıtının doruklarından biridir; başka antik tragedyalar için de müzik yazdı. Polytope'larda ışığı, mimarlığı ve sesi devasa gösterilerde birleştirdi: Montreal (1967) ve Persepolis'ten (1971) 1978'de, antik kalenin kendisinin sahneye dönüştüğü Mikene'ye kadar. Mimar olarak Le Corbusier'nin La Tourette manastırının dalgalı cam cephelerini de tasarladı.

Yunanistan'da Ksenakis, ülkesini avangarda taşıyan Yunanlının simgesi olmuştur: kamu yayın kuruluşu, orkestralar ve büyük festivaller eserlerini düzenli olarak seslendirir; 2022'deki doğumunun yüzüncü yılı gibi yıldönümleri konserler ve sergiler getirdi. Eserlerinin adları kendi başına bir Yunanca dersidir, Μεταστάσεις, Πιθοπράκτα, Ορέστεια, Πέρσεπολις, ve öğrenen için zorluk onları çözmektir. Metastaseis'i bir kez gözleriniz kapalı dinleyin, sonra Philips Pavyonu hakkında okuyun; tek bir zihnin nasıl hem mimar hem besteci olabildiğini anlamanın en iyi yolu budur. Oresteia'sı da doğrudan Aiskhylos'a geri götürür.

• 1944–45 Atina çatışmalarında bir şarapnel parçası isabet edince sol gözünü kaybetti.
• Aynı kavisli yüzeyler Metastaseis'in partisyonunda ve Philips Pavyonu'nun duvarlarında görülür.
• Messiaen ona geleneksel armoni çalışmamasını, matematiğiyle beste yapmasını söyledi.
• Mikene Polytope'u (1978) antik kaleyi bir ışık ve ses sahnesine dönüştürdü.