Soloni

Soloni lindi rreth vitit 630 p.K. në një nga familjet e vjetra fisnike të Athinës, por i ati kishte shpërdoruar pasurinë e familjes dhe Soloni e fitonte jetesën me tregti, duke udhëtuar me det. Fillimisht u bë i njohur si poet dhe agjitator: kur athinasit, të rraskapitur nga një luftë e humbur me Megarën për ishullin e Salaminës, ia ndaluan kujtdo të propozonte rifillimin e saj, thuhet se Soloni vrapoi në agora duke u shtirur si i çmendur dhe recitoi një elegji, Σαλαμίς (Salamina), që i turpëroi aq sa ata luftuan përsëri, dhe Salamina më në fund u fitua.

Rreth vitit 594 p.K. Athina ishte afër luftës civile. Fshatarët e varfër të Atikës u ishin borxhlinj të pasurve, dhe mbi arat e tyre të hipotekuara qëndronin gurë kufiri, ὅροι; ata që nuk paguanin shiteshin si skllevër. Të dyja palët ranë dakord ta bënin Solonin arkont me pushtete të plota për të reformuar shtetin. Ai e bëri këtë brenda një viti të vetëm dhe pastaj, siç tregohet, i bëri athinasit të betoheshin se do t’i mbanin ligjet e tij të pandryshuara për dhjetë vjet dhe u largua nga qyteti që askush të mos e detyronte t’i ndryshonte. Udhëtoi në Egjipt, ku bisedoi me priftërinjtë e Saisit, dhe në Lidi; Herodoti e vendos në këto vite bisedën e tij të famshme me mbretin Kroisos në Sardë.

Kur u kthye, i gjeti fraksionet sërish në grindje dhe të afërmin e tij Peisistratin duke manovruar për tirani. Soloni, tashmë plak, i paralajmëroi athinasit në vargje se po ndërtonin vetë skllavërinë e tyre, por nuk u dëgjua. Vdiq rreth vitit 560 p.K., pak pasi Peisistrati mori pushtetin.

Reformat e Solonit njihen nga vjershat e tij, nga Ἀθηναίων Πολιτεία (Kushtetuta e athinasve) e Aristotelit dhe nga Plutarku. E para ishte σεισάχθεια, «shkundja e barrëve»: të gjitha borxhet e garantuara me tokë ose me personin u anuluan, gurët e kufirit u shkulën, athinasit e skllavëruar për borxhe u çliruan dhe ata të shitur jashtë u blenë përsëri, dhe skllavërimi i një qytetari për borxhe u ndalua përgjithmonë. Në një poezi jambike ai thërret Tokën e zezë si dëshmitare se e çliroi nga gurët. Megjithatë refuzoi ta rishpërndante tokën, gjë që i krijoi armiq në të dyja anët, dhe e tha këtë në vargje me njëfarë krenarie.

Pastaj e rindërtoi kushtetutën mbi pasurinë në vend të origjinës. Qytetarët u ndanë në katër klasa sipas rendimentit të tokës së tyre, πεντακοσιομέδιμνοι, ἱππεῖς, ζευγῖται dhe θῆτες; postet më të larta u takonin më të pasurve, por çdo qytetar, edhe më i varfri, merrte pjesë në kuvend dhe në gjykatën popullore, Ἡλιαία, ku mund të apeloheshin vendimet e magjistratëve. Aristoteli i atribuon një këshill prej katërqind vetash. Ligjet e tij, që rregullonin gjithçka, nga trashëgimia dhe pajat deri te mbjellja e ullinjve dhe sjellja e vajtuesve në funerale, u shkruan në pllaka druri rrotulluese, ἄξονες, të vendosura publikisht. Nga poezia e tij mbijetojnë rreth 280 vargje: elegjia Εὐνομία (Rendi i mirë), që ia vesh fatkeqësitë e qytetit lakmisë së udhëheqësve të tij, vargje për moshat e njeriut, për pasurinë dhe drejtësinë, dhe vargu për plakjen duke mësuar gjithmonë.

Emri i Solonit në greqisht është sinonim i ligjvënësit të urtë: një politikani që harton një ligj të arsyeshëm i thonë, gjysmë seriozisht, «ο Σόλων», dhe «σολώνειος» do të thotë i matur dhe i përmbajtur. Edhe më me vend, σεισάχθεια është fjalë e gjallë: çdo skemë lehtësimi borxhi e propozuar në parlamentin grek që nga viti 2010 është quajtur σεισάχθεια nga dikush, zakonisht me një kujtesë se sa larg mbetej nga origjinali. Nxënësit njihen me reformat e tij në lëndën e historisë antike në vitin e parë të liceut, dhe tregimi i Herodotit për Solonin dhe Kroisin, me moralin «μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακάριζε», mos e quaj askënd të lumtur para fundit, është nga tekstet antike që shumica e grekëve i mbajnë mend. Οδός Σόλωνος në qendër të Athinës, rruga e fakultetit të drejtësisë dhe e librarive, mban emrin e tij, dhe maksima delfike «μηδὲν ἄγαν», asgjë e tepërt, i atribuohet që nga lashtësia. Faqja ka lexime C2 për Kroisin dhe Solonin dhe për historinë e Atlantidës që, sipas Platonit, ai e solli nga Egjipti.

• Ai është athinasi më i hershëm, fjalët e të cilit kanë mbijetuar: rreth 280 vargje, të cituara nga autorë të mëvonshëm.
• Historia e Atlantidës e Platonit, te Timeu dhe Kritia, paraqitet si diçka që Soloni e dëgjoi nga priftërinjtë egjiptianë në Sais dhe e solli në Athinë.
• Takimi i tij me Kroisin, i treguar nga Herodoti, është pothuajse me siguri i pamundur kronologjikisht; Kroisi u bë mbret rreth vitit 560 p.K., kur Soloni po vdiste.
• Ai refuzoi të bëhej tiran i Athinës kur, sipas fjalëve të tij, shumë e nxitnin ta bënte, dhe shkroi një poezi duke u tallur me ata që e quanin budalla për këtë.