Tukididi

Tukididi, biri i Olorit, lindi në Athinë rreth vitit 460 p.e.s. në një familje të pasur me lidhje në Trakë dhe me të drejtën për të shfrytëzuar miniera ari në bregdetin trak përballë Thasosit. Emri i të atit është trak dhe mbretëror, dhe ai ishte me gjasë i afërm i Kimonit, gjeneralit të madh aristokrat. Për rininë e tij nuk dimë asgjë përveç asaj që na tregon vetë: se filloi të mbante shënime sapo shpërtheu lufta më 431 p.e.s., sepse parashikoi se do të ishte më e madhe se çdo luftë e mëparshme, dhe se u sëmur nga murtaja më 430 p.e.s. dhe mbijetoi, prandaj përshkrimi i tij i simptomave është kaq i saktë.

Më 424 p.e.s. u zgjodh një nga dhjetë strategët dhe u dërgua në Egjeun verior. Kur komandanti spartan Brasidi sulmoi befas Amfipolin, kolonia kyçe athinase mbi Strimonin, Tukididi lundroi nga Thasosi me shtatë anije, por mbërriti gjysmë dite me vonesë; qyteti ishte dorëzuar tashmë. Athina e dënoi me mërgim. Njëzet vitet në vijim i kaloi, siç thotë, larg qytetit, me kohë të lirë për të vëzhguar ngjarjet dhe me qasje në palën peloponeziane po aq sa në të vetën, dhe duket se udhëtoi shumë, ndoshta në Sicili dhe me siguri nëpër Peloponez dhe Maqedoni.

U kthye në Athinë pas amnistisë së vitit 404 p.e.s. dhe vdiq disa vite më vonë, rreth vitit 400 p.e.s., ndoshta me vdekje të dhunshme, me veprën të papërfunduar: ajo ndërpritet në mes të një fjalie në vitin 411. Tradita e lashtë e vendoste varrin e tij midis atyre të familjes së Kimonit, jashtë mureve. Ksenofoni dhe të tjerë e vazhduan rrëfimin aty ku ai e la.

«Ιστορίαι», të ndara në tetë libra nga botues të mëvonshëm, rrëfejnë Luftën e Peloponezit që nga shkaqet e saj deri më 411 p.e.s. Libri 1 shpjegon pse Tukididi e mendon luftën më të madhen ndonjëherë, shqyrton historinë e hershme greke me sy skeptiku, parashtron metodën e tij dhe dallon ankesat publike nga ajo që ai e quan «shkaku më i vërtetë»: rritja e fuqisë athinase dhe frika që ajo ngjallte në Spartë. Ai i thotë lexuesit se e verifikoi çdo lajm, nuk iu besua kujtesës së askujt dhe i hartoi fjalimet duke qëndruar sa më pranë asaj që u tha, por duke i bërë folësit të thoshin atë që kërkonte rasti.

Pjesët e mëdha që pasojnë janë ndër faqet më të lexuara të greqishtes. Fjalimi mortor i Periklit (2.35–46) është demokracia që përshkruan veten; murtaja e Athinës (2.47–54) është një autopsi klinike dhe morale e një qyteti në panik; lufta civile në Korkyra (3.82–83) analizon se si fjalët ndryshojnë kuptim kur një bashkësi copëtohet; debati për Mitilenin (3.36–49) diskuton nëse duhet masakruar një qytet rebel; në Dialogun e Melosit (5.84–116) athinasit i thonë një ishulli të vogël se të fortët bëjnë atë që munden dhe të dobëtit vuajnë atë që duhet; dhe librat 6 dhe 7 rrëfejnë ekspeditën e Sicilisë, nga nisja e flotës deri te shkatërrimi i saj në Sirakuzë, si një tragjedi në prozë.

Greqishtja e tij është e famshme për vështirësinë: e ngjeshur, abstrakte, plot antiteza dhe fjali që thyhen nën peshën e mendimit të tyre. Vështrimi i tij mbi punët njerëzore është pa sentimentalizëm, pa perëndi, pa ogure të besuara, me natyrën njerëzore si konstante që e bën të kaluarën të dobishme për të kuptuar të ardhmen. Prandaj ai është paraardhësi i realizmit politik dhe i çdo historiani që kërkon prova.

Nxënësit e liceut grek e lexojnë Tukididin në origjinal, zakonisht kapitujt për Korkyrën nga libri 3 dhe pjesë nga Fjalimi mortor, që shumë e konsiderojnë tekstin më të vështirë të viteve të shkollës dhe e mbajnë mend gjithë jetën. Shprehja «κτήμα ες αεί» përdoret në greqishten e re për çdo gjë me vlerë të qëndrueshme, dhe «οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει» citohet në çdo diskutim për politikën ndërkombëtare. Jashtë vendit, «kurthi i Tukididit», term i krijuar në vitet 2010 për të përshkruar rrezikun e luftës midis një fuqie në ngritje dhe një fuqie të konsoliduar, e solli sërish emrin e tij në gazeta. Nxënësi mund të shëtisë në Keramikos të Athinës, ku u varrosën të rënët e luftës së vitit 431 p.e.s. para se të fliste Perikliu, ose të vizitojë vendin arkeologjik të Amfipolit në Maqedoni, humbja e të cilit i kushtoi karrierën dhe na dha librin. Ushtrimi C2 i faqes për historinë kundërfaktike dhe faqet për Periklin dhe Herodotin e vazhdojnë temën.

• Ai është i vetmi historian i madh i lashtësisë që ishte edhe gjeneral në luftën që përshkruan, dhe e humbi komandën sepse mbërriti në Amfipol gjysmë dite me vonesë.
• U sëmur nga murtaja e Athinës dhe mbijetoi, gjë që i lejoi ta përshkruante sëmundjen nga brenda; mjekët ende debatojnë se cila sëmundje ishte.
• Historia e tij ndërpritet në mes të një fjalie më 411 p.e.s., shtatë vjet para fundit të luftës; Helenikat e Ksenofonit nisin pikërisht aty ku ajo ndalet.
• Libri i parë i botuar i Thomas Hobbes-it, më 1629, ishte një përkthim anglisht i Tukididit, të cilin e quante «historiografi më politik që ka shkruar ndonjëherë».