Vaso Katraki

Katraki lindi më 1914 në Aitoliko, një qytet i vogël i ndërtuar mbi një ishull në lagunën pranë Mesolongjit, në Greqinë perëndimore. Peizazhi i ujit, kallamave dhe gurit, dhe jeta e vështirë e peshkatarëve, i mbetën përgjithmonë. Më 1936 hyri në Shkollën e Arteve të Bukura të Athinës, ku studioi pikturë me Konstantinos Parthenisin dhe zbuloi gravurën, artin që do të bëhej i saji, pranë Giannis Kefallinosit, i cili po rinovonte atëherë grafikën greke. U diplomua më 1940.

Lufta dhe pushtimi gjerman e formuan si artiste dhe si qytetare. Në ato vite ajo dhe i shoqi, mjeku Giorgos Katrakis, iu bashkuan frontit të rezistencës EAM, dhe ajo bëri gravura në dru për urinë, zinë dhe luftën, figura të thjeshta e të drejtpërdrejta që mund të riprodhoheshin dhe të shpërndaheshin. Mbeti një grua e së majtës, dhe disfata e së majtës në Luftën Civile dhe persekutimet e dekadave pasuese janë të pranishme në veprën e saj.

Në vitet 1950 dhe 1960 arti i saj u pjek dhe fama e saj u rrit, në Greqi e jashtë saj. Më 1966 paraqiti dy vepra monumentale në Bienalen e 33-të të Venecias, mes tyre Η πτώση του Καραϊσκάκη (Rënia e Karaiskakisit), dhe mori çmimin ndërkombëtar Tamarind për litografinë, një njohje ndërkombëtare e rrallë për një grafiste greke. Një vit më vonë, më 21 prill 1967, ditën e parë të grushtit ushtarak të shtetit, u arrestua dhe u dërgua në ishullin-burg Gjaros me kundërshtarë të tjerë të diktaturës; një fushatë ndërkombëtare arriti lirimin e saj më 1968. Pas rikthimit të demokracisë më 1974 vazhdoi të punonte dhe të ekspozonte në Athinë, e nderuar si një nga artistet më të rëndësishme greke të brezit të saj, deri në vdekjen më 1988.

Trupi i parë i madh i veprës së Katrakit përbëhet nga gravura në dru. Bardhë e zi, me prerje të thella dhe kontraste të forta, ajo portretizoi njerëzit e kohës së saj: gra me të zeza, punëtorë, refugjatë, të vdekurit dhe ata që i vajtojnë. Nuk ka asgjë dekorative në këto figura; si vajtimi popullor, flasin me pak fjalë të rënda. Figurat e saj janë shpesh ballore, të palëvizshme, pothuajse si ikona apo statuja arkaike, dhe kjo palëvizshmëri u jep fuqi.

Rreth vitit 1950 zhvilloi teknikën e saj më personale: gravurën në gur. Në vend të drurit, gdhendte drejtpërdrejt pllaka gurëranori dhe shtypte prej tyre, ose ekspozonte vetë gurët e gdhendur. Materiali, i ashpër dhe i lashtë, u përshtatej përsosmërisht temave të saj. Koka e trupa të mëdhenj dalin nga guri sikur të kishin qenë gjithmonë brenda tij, dhe të çarat e kokrrizimi i sipërfaqes bëhen pjesë e figurës. Nëna që mbajnë fëmijët, burra me duar të lidhura, figura pas hekurave, turma në këmbë së bashku: temat e saj janë dhimbja, rezistenca dhe dinjiteti njerëzor, por edhe qëndresa dhe shpresa.

Stili i saj bashkon disa tradita greke, ikonën bizantine, gdhendjen popullore të barinjve dhe gurgdhendësve, thjeshtësinë e skulpturës së hershme greke, me një ndjenjë moderne, gati abstrakte, të formës. Figurat e saj u lidhën ngushtë me kujtesën e Rezistencës dhe të internimit politik në Greqi. Pak artistë grekë e kanë shprehur përvojën kolektive të shekullit XX me kaq ashpërsi dhe kaq butësi.

Vendi më i mirë për ta njohur Katrakin është qyteti i saj i lindjes: Μουσείο Βάσως Κατράκη (Muzeu Vaso Katraki, zyrtarisht një qendër e arteve grafike) në Aitoliko, i hapur më 2006, ruan veprat që ajo ia la vendlindjes: stampa dhe gurë të gdhendur që tregojnë si bëheshin figurat e saj. Vepra të saj ndodhen edhe në Galerinë Kombëtare në Athinë dhe në koleksione të tjera greke, dhe shfaqen shpesh në ekspozita për Rezistencën dhe për grafikën greke. Shumë gdhendës grekë të brezave pasues e konsiderojnë model. Një vizitë në Aitoliko, bashkë me Mesolongjin aty pranë dhe lagunën e tij, është një mënyrë e bukur për të parë peizazhin që e formoi, dhe nxënësi mund të ushtrohet duke përshkruar në greqisht një nga figurat e saj: kush është, çfarë shpreh, çfarë shton guri.

• Gdhendte drejtpërdrejt në gur, një teknikë që e bëri të sajën nga vitet 1950.
• Më 1966 fitoi çmimin ndërkombëtar Tamarind për litografinë në Bienalen e Venecias.
• Një vit më vonë, ditën e parë të grushtit të shtetit të 1967-ës, junta ushtarake e arrestoi dhe e dërgoi në ishullin-burg Gjaros.
• Qyteti i saj i lindjes, Aitoliko, është ndërtuar mbi një ishull në një lagunë, peizazh që e shënoi artin e saj.