Vangelis

Evangelos Papathanasiu lindi më 29 mars 1943 në Agria, një fshat bregdetar pranë Volosit, dhe u rrit në Athinë. Në moshën katër vjeç nisi të nxirrte melodi në piano dhe në gjashtë vjeç dha shfaqjen e parë publike, por refuzoi mësimet e rregullta dhe nuk mësoi kurrë vërtet të lexonte apo të shkruante nota; gjithë jetën kompozoi duke luajtur dhe duke regjistruar. Më 1963 themeloi The Forminx, një nga grupet e para greke të rock and roll-it, i cili pati një varg hitesh në Athinë para se të shpërbëhej më 1966.

Më 1968, në muajt e parë të diktaturës ushtarake, u largua nga Greqia për në Paris me këngëtarin Demis Roussos dhe baterist Loukas Sideras. Atje krijuan Aphrodite's Child, single-i i të cilëve «Rain and Tears», i ndërtuar mbi një varg akordesh barok, u bë hit në gjithë Evropën në verën e vitit 1968. Albumi dyfish i grupit, 666 (1972), një vënie e shfrenuar në muzikë e Apokalipsit, ishte i fundit. Vangelisi mbeti në Paris, duke shkruar muzikë për dokumentarët e natyrës të Frédéric Rossif-it, dhe më 1974 u shpërngul në Londër, ku ndërtoi Nemo Studios pranë Marble Arch dhe regjistroi albumet që i dhanë emrin e kompozitorit elektronik solist.

Nga vitet 1980 jetoi mes Londrës, Parisit dhe Athinës, shmangu intervistat dhe koncertet dhe punoi kryesisht vetëm, natën, mes tastierave të tij. Greqia e nderoi shumë herë në vitet e fundit, dhe një koncert i vitit 2001 te tempulli i Zeusit Olimpik në Athinë u transmetua në mbarë botën. Vdiq në Paris më 17 maj 2022, në moshën 79 vjeç.

Instrumenti i Vangelisit ishte sintetizatori, dhe arritja e tij ishte që e bëri muzikën elektronike të tingëllonte e ngrohtë, madhështore dhe njerëzore. Albumet Heaven and Hell (1975), Albedo 0.39 (1976), Spiral (1977) dhe China (1979) përcaktuan stilin e tij, akorde të shtresëzuara, melodi të gjata dhe tingullin e hapësirës, ndërsa bashkëpunimet me Jon Anderson-in e grupit Yes sollën hite pop si «I'll Find My Way Home».

Kinemaja e bëri të famshëm. Për Karrocat e zjarrit (1981), filmin britanik për dy vrapues në Lojërat Olimpike të vitit 1924, shkroi një temë për piano elektrike dhe sintetizatorë që arriti në vendin e parë në Shtetet e Bashkuara dhe fitoi Oskarin për muzikën më të mirë origjinale; që atëherë është luajtur në çdo Olimpiadë dhe në çdo vrapim me lëvizje të ngadaltë. Blade Runner (1982), filmi fantastiko-shkencor i Ridley Scott-it, mbahet mend po aq për muzikën e tij me sintetizatorë të njomur nga shiu sa edhe për pamjet, dhe për të njëjtin regjisor shkroi 1492: Pushtimi i parajsës (1992), tema kryesore korale e të cilit u bë himn i ngjarjeve sportive në gjithë Evropën. Më vonë erdhën dokumentari për Antarktidën Antarctica (1983), Aleksandri (2004) i Oliver Stone-it dhe vepra korale Mythodea, e interpretuar në Athinë më 2001 dhe e përvetësuar nga NASA si muzikë e misionit të saj Mars Odyssey. Më 2016 publikoi Rosetta, për sondën e kometës të Agjencisë Hapësinore Evropiane, dhe albumi i tij i fundit, Juno to Jupiter (2021), ishte sërish një homazh për një anije kozmike. Hapësira, antikiteti dhe deti ishin tri temat te të cilat u kthye për gjysmë shekulli.

Vangelisi është kompozitori grek që e ka dëgjuar gjithë bota pa e ditur. Tema e Karrocave të zjarrit është tingulli i çdo vije finishi, dhe televizioni grek e përdor temën e 1492 për çdo gjë heroike. Në Greqi kujtohet me krenari si djali nga Volosi që pushtoi Hollivudin pa mësuar kurrë të lexonte nota: vendlindja e tij Agria dhe qyteti i Volosit e festojnë, disqet e The Forminx dhe Aphrodite's Child luhen në radiot greke, dhe «Rain and Tears» është një klasike e festave greke. Koncerti Mythodea i vitit 2001 te tempulli i Zeusit Olimpik, me Akropolin në sfond, mbetet një nga pamjet e mëdha të Athinës në muzikë. Një nxënës mund të nisë me Karrocat e zjarrit, Blade Runner dhe albumin China, e pastaj të zbulojë këngët e para greke të The Forminx.

• Nuk mësoi kurrë të lexonte apo të shkruante nota dhe kompozonte gjithçka me vesh, duke regjistruar ndërsa luante.
• «Rain and Tears» (1968) e Aphrodite's Child bazohet në vargun e akordeve të Kanonit të Pachelbel-it.
• NASA zgjodhi veprën e tij korale Mythodea si muzikë zyrtare të misionit Mars Odyssey të vitit 2001, dhe Agjencia Hapësinore Evropiane i porositi më vonë Rosetta për sondën e saj të kometës.
• Tema e Karrocave të zjarrit, e shkruar për një film për Lojërat Olimpike të vitit 1924, u luajt në ceremoninë e hapjes së Lojërave Olimpike të Londrës më 2012.