Iannis Xenakis

Xenakis urodził się w 1922 roku w Braile, porcie nad Dunajem w Rumunii, z zamożną społecznością grecką. Jego matka zmarła, gdy był dzieckiem, a w wieku dziesięciu lat wysłano go do szkoły z internatem na wyspie Spetses, gdzie odkrył starożytną literaturę grecką, matematykę i muzykę. W 1940 roku wstąpił na Politechnikę Ateńską, by studiować inżynierię lądową, ale najpierw przyszła wojna. W czasie okupacji przyłączył się do lewicowego ruchu oporu, a w walkach, które wybuchły w Atenach w grudniu 1944 roku między lewicą a popieranym przez Brytyjczyków rządem, na przełomie roku 1945 trafił go w twarz odłamek pocisku. Stracił lewe oko i nosił bliznę przez całe życie.

Dyplom uzyskał w 1947 roku, ale jako znany lewicowiec w kraju osuwającym się w wojnę domową był w niebezpieczeństwie. Potajemnie opuścił Grecję i udał się do Paryża, a zaocznie skazano go na karę. W Paryżu znalazł pracę jako inżynier w pracowni Le Corbusiera, gdzie pozostał do 1959 roku, stając się samodzielnym architektem. Jednocześnie studiował kompozycję i uczęszczał na zajęcia Oliviera Messiaena; Messiaen słynnie doradził mu, by nie zaczynał od nowa od tradycyjnej harmonii, lecz wykorzystał w muzyce swoją matematykę i architekturę. W 1965 roku Xenakis przyjął obywatelstwo francuskie. Do Grecji mógł wrócić dopiero po upadku dyktatury w 1974 roku i odtąd często tam przyjeżdżał. Zmarł w Paryżu w 2001 roku.

Muzyka Xenakisa zaczyna się tam, gdzie spotykają się architektura i matematyka. W Metastaseis (Μεταστάσεις, 1953–54), prawykonanym w Donaueschingen w 1955 roku, każdy z licznych smyczkowców ma osobną partię, a dziesiątki glissand suną razem, tworząc ogromne zakrzywione płaszczyzny dźwięku; te same powierzchnie prostokreślne, paraboloidy hiperboliczne, powracają w ścianach Pawilonu Philipsa, który zaprojektował dla Le Corbusiera na Wystawę Światową w Brukseli w 1958 roku. Wspominając zgiełk tłumów i strzałów w okupowanych Atenach, zapytał, jak tysiące pojedynczych zdarzeń mogą utworzyć jedną masę dźwiękową, i odpowiedział prawami prawdopodobieństwa: w Pithoprakta (1955–56) statystyka cząsteczek gazu kształtuje ruch orkiestry. Nazwał to muzyką stochastyczną i wyjaśnił w książce Musiques formelles (1963).

Jego greckość przenika wszystko, od tytułów, niemal wszystkich po grecku, po powrót do antycznego dramatu. Jego Oresteja (1965–66) według Ajschylosa, na chóry i zespół, jest jednym ze szczytów jego twórczości, a pisał też muzykę do innych antycznych tragedii. W Polytopes łączył światło, architekturę i dźwięk w ogromne widowiska, od Montrealu (1967) i Persepolis (1971) po Mykeny w 1978 roku, gdzie sama starożytna cytadela stała się sceną. Jako architekt zaprojektował też falujące szklane fasady klasztoru La Tourette Le Corbusiera.

W Grecji Xenakis stał się symbolem Greka, który wprowadził swój kraj do awangardy: publiczny nadawca, orkiestry i wielkie festiwale regularnie wykonują jego utwory, a rocznice, takie jak stulecie urodzin w 2022 roku, przyniosły koncerty i wystawy. Jego tytuły same w sobie są lekcją greki, Μεταστάσεις, Πιθοπράκτα, Ορέστεια, Πέρσεπολις, a wyzwaniem dla uczącego się jest ich rozszyfrowanie. Posłuchaj Metastaseis raz z zamkniętymi oczami, a potem poczytaj o Pawilonie Philipsa; to najlepszy sposób, by zrozumieć, jak jeden umysł mógł być jednocześnie architektem i kompozytorem. Jego Oresteja prowadzi też prosto z powrotem do Ajschylosa.

• Stracił lewe oko po trafieniu odłamkiem pocisku w walkach w Atenach w latach 1944–45.
• Te same zakrzywione powierzchnie pojawiają się w partyturze Metastaseis i w ścianach Pawilonu Philipsa.
• Messiaen powiedział mu, by nie studiował tradycyjnej harmonii, lecz komponował za pomocą matematyki.
• Jego Polytope z Myken (1978) zamienił starożytną cytadelę w scenę światła i dźwięku.