Apeli

Apeli (greqisht Απελλής) punoi në gjysmën e dytë të shekullit IV p.e.s. Autorët e lashtë nuk pajtohen për prejardhjen e tij. Leksikoni bizantin i njohur si Suda e quan vendas nga Kolofoni, që u bë efesian me birësim, dhe përmend si mësues Eforin e Efesit dhe më pas Pamfilin e Amfipolit. Gjeografi Straboni e rendit ndër burrat e shquar të Efesit, ndërsa enciklopedisti romak Plini Plak e quan Apeli i Kosit dhe kulmin e tij e vendos në Olimpiadën e 112-të, 332–329 p.e.s. Data të sakta lindjeje apo vdekjeje nuk njihen.

Plini thotë se Apeli e pikturoi Filipin II dhe Aleksandrin e Madh aq shpesh sa do të ishte e kotë të numëroheshin portretet, dhe se Aleksandri, që ia kishte ndaluar çdo tjetri ta pikturonte, e vizitonte shpesh punishten e tij. Plini tregon gjithashtu se Apeli shkroi libra për teorinë e pikturës, sot të humbur, dhe se vdiq duke punuar një Afërditë të dytë për Kosin, të cilën e la të papërfunduar.

Shumica e atyre që tregohen për jetën e tij vijnë nga anekdota të shënuara shekuj më vonë. Plini përshkruan një vizitë te piktori Protogjen në Rodos, zakonin për t’u fshehur pas pikturave për të dëgjuar komentet e kalimtarëve dhe një darkë në Aleksandri, ku vizatoi me qymyr në mur njeriun që e kishte sjellë atje me mashtrim. Këto histori i përkasin famës së tij antike, jo një biografie të dokumentuar.

Asnjë pikturë e Apelit nuk ka mbijetuar, dhe asnjë figurë e ruajtur nuk mund t’i atribuohet me siguri. Vepra e tij njihet nga tekstet, mbi të gjitha nga libri 35 i Historisë natyrore të Plinit. Plini e quan cilësinë e tij të veçantë hirin, të cilin, sipas tij, grekët e quanin χάρις (haris). Sipas Plinit, Apeli i admironte rivalët, por pohonte se askush nuk i barazohej në këtë, dhe thoshte se Protogjeni nuk dinte kur ta hiqte dorën nga piktura. Plini i atribuon gjithashtu një llak të errët shumë të hollë që i mbronte ngjyrat dhe ua zbuste shkëlqimin.

Në tempullin e Artemidës në Efes, shkruan Plini, Apeli pikturoi Aleksandrin duke mbajtur rrufenë, me gishta që dukej se dilnin nga piktura. Afërdita e tij Ἀναδυομένη (që del nga deti) ndodhej, sipas Strabonit, në shenjtëroren e Asklepit në Kos, derisa Augusti e çoi në Romë. Plini shton një portret të mbretit Antigon, të pikturuar anash për të fshehur syrin e humbur.

Përshkrimi më me ndikim vjen nga shkrimtari grek Lukiani, në shekullin II të e.s. Ai përshkruan një alegori të Διαβολή (Shpifjes): një burrë i ulur me veshë të mëdhenj, pranë tij Padija dhe Dyshimi, Shpifja që tërheq zvarrë një të ri për flokësh, Smira në krye dhe Pendimi që kthehet nga e Vërteta. Lukiani e lidh me një akuzë të rreme para një mbreti Ptolemeu, por kryengritja që përmend daton nga viti 219 p.e.s., shumë kohë pas vdekjes së Apelit.

Apeli jeton përmes teksteve që e përshkruajnë. Plini thotë se dy zakone të tij u bënë proverbiale: të hiqte të paktën një vijë çdo ditë dhe t’i thoshte një këpucari, që kritikonte më shumë se sandalen, të mos gjykonte mbi këpucën. Përshkrimi i Lukianit frymëzoi piktorët e Rilindjes, sidomos Sandro Botiçelin, Shpifja e Apelit e të cilit (rreth 1495) ndodhet në Galerinë Uffizi të Firences; është rindërtim nga fjalët, jo kopje. Provoni një ushtrim të shkurtër me figurën e Botiçelit në këtë faqe. Shkruani fillimisht çfarë duket: Βλέπω μια γυναίκα με αναμμένο δαυλό (Shoh një grua me një pishtar të ndezur). Pastaj shtoni një interpretim: Μου φαίνεται ότι είναι η Διαβολή (Më duket se është Shpifja). Vetë Lukiani shprehet me të njëjtën rezervë në greqishten e tij të lashtë, ndaj lexojeni përmes versionit tonë në greqishten e sotme.

• Sipas Plinit, Apeli dhe Protogjeni u ndeshën duke hequr vija gjithnjë e më të holla në të njëjtën dërrasë, e cila më vonë u dogj në një zjarr në Palatin të Romës.
• Sipas Strabonit, Kosi përfitoi një ulje prej 100 talentesh të haraçit në këmbim të Afërditës që del nga deti.
• Plini pohon se kuajt hingëllinë vetëm para një kali të pikturuar nga Apeli.
• Lukiani thotë se një udhërrëfyes i tregoi emrat e disa figurave të Shpifjes.