Iannis Xenakis

Xenakis werd in 1922 geboren in Brăila, een Donauhaven in Roemenië met een welvarende Griekse gemeenschap. Zijn moeder stierf toen hij een kind was, en op zijn tiende werd hij naar een kostschool op het eiland Spetses gestuurd, waar hij de oud-Griekse literatuur, de wiskunde en de muziek ontdekte. In 1940 ging hij aan de Polytechnische Hogeschool van Athene civiele techniek studeren, maar eerst kwam de oorlog. Tijdens de bezetting sloot hij zich aan bij het linkse verzet, en in de gevechten die in december 1944 in Athene uitbraken tussen links en de door de Britten gesteunde regering werd hij rond de jaarwisseling van 1945 in het gezicht getroffen door een granaatscherf. Hij verloor zijn linkeroog en droeg het litteken zijn hele leven.

Hij studeerde af in 1947, maar als bekende linkse in een land dat afgleed naar burgeroorlog was hij in gevaar. Hij verliet Griekenland in het geheim voor Parijs en werd bij verstek veroordeeld. In Parijs vond hij werk als ingenieur in het atelier van Le Corbusier, waar hij tot 1959 bleef en zelf architect werd. Tegelijk studeerde hij compositie en volgde hij de lessen van Olivier Messiaen; Messiaen raadde hem, zoals bekend, aan niet opnieuw te beginnen bij de traditionele harmonie, maar zijn wiskunde en zijn architectuur in de muziek te gebruiken. Xenakis nam in 1965 de Franse nationaliteit aan. Hij kon pas na de val van de dictatuur in 1974 naar Griekenland terugkeren, en vanaf dat moment kwam hij er vaak. Hij stierf in 2001 in Parijs.

De muziek van Xenakis begint waar architectuur en wiskunde elkaar ontmoeten. In Metastaseis (Μεταστάσεις, 1953–54), in 1955 in Donaueschingen voor het eerst uitgevoerd, heeft elk van de vele strijkers een eigen partij, en tientallen glissandi glijden samen tot enorme gekromde klankvlakken; dezelfde regeloppervlakken, de hyperbolische paraboloïden, keren terug in de wanden van het Philipspaviljoen dat hij voor Le Corbusier ontwierp op de Wereldtentoonstelling van Brussel in 1958. Terugdenkend aan het lawaai van menigten en geweervuur in het bezette Athene vroeg hij zich af hoe duizenden afzonderlijke gebeurtenissen één klankmassa konden vormen, en hij antwoordde met de wetten van de waarschijnlijkheid: in Pithoprakta (1955–56) bepaalt de statistiek van gasmoleculen de beweging van het orkest. Hij noemde dit stochastische muziek en legde het uit in zijn boek Musiques formelles (1963).

Zijn Griekse identiteit doordringt alles, van de titels, bijna allemaal in het Grieks, tot zijn terugkeer naar het antieke drama. Zijn Oresteia (1965–66), naar Aischylos, voor koren en ensemble, is een van de hoogtepunten van zijn werk, en hij schreef ook muziek voor andere antieke tragedies. In de Polytopes verenigde hij licht, architectuur en klank tot immense spektakels, van Montreal (1967) en Persepolis (1971) tot Mycene in 1978, waar de antieke burcht zelf het podium werd. Als architect ontwierp hij ook de golvende glasgevels van Le Corbusiers klooster La Tourette.

In Griekenland is Xenakis het symbool geworden van de Griek die zijn land naar de avant-garde bracht: de nationale omroep, orkesten en de grote festivals voeren zijn werken regelmatig uit, en jubilea zoals zijn honderdste geboortedag in 2022 brachten concerten en tentoonstellingen. Zijn titels zijn op zich al een les Grieks, Μεταστάσεις, Πιθοπράκτα, Ορέστεια, Πέρσεπολις, en de uitdaging voor de leerder is ze te ontcijferen. Luister één keer met gesloten ogen naar Metastaseis en lees daarna over het Philipspaviljoen; zo begrijp je het best hoe één geest tegelijk architect en componist kon zijn. Zijn Oresteia leidt bovendien rechtstreeks terug naar Aischylos.

• Hij verloor zijn linkeroog nadat hij in de gevechten in Athene van 1944–45 door een granaatscherf was getroffen.
• Dezelfde gekromde vlakken verschijnen in de partituur van Metastaseis en in de wanden van het Philipspaviljoen.
• Messiaen zei hem geen traditionele harmonie te studeren, maar met zijn wiskunde te componeren.
• Zijn Polytope van Mycene (1978) maakte van de antieke burcht een podium van licht en klank.