Andreas Embirikos

Embirikos urodził się 2 września 1901 roku w Braile, porcie nad Dunajem w Rumunii, gdzie osiedliło się wiele greckich rodzin kupieckich i armatorskich. Jego rodzina pochodziła z wyspy Andros, jednej z wielkich armatorskich wysp Grecji, a on dorastał głównie w Atenach, w dostatku. Zapisał się na filozofię na Uniwersytecie Ateńskim, ale wkrótce go porzucił, studiował ekonomię w Lozannie, a potem filozofię i literaturę angielską w King’s College w Londynie, pracując tam jednocześnie w rodzinnym przedsiębiorstwie żeglugowym (1921–1925) – w świecie, który później zostawił za sobą.

W 1926 roku przeniósł się do Paryża i pięć lat spędzonych tam przesądziło o jego życiu. Przyłączył się do kręgu André Bretona i surrealistów, którzy uważali, że poezja powinna wyzwolić nieświadomość spod kontroli rozumu, moralności i przyzwyczajenia. Jednocześnie przeszedł analizę u René Laforgue’a, jednego z twórców francuskiej psychoanalizy, i właśnie za jego pośrednictwem około 1929 roku zetknął się z surrealistami. Gdy w 1931 roku wrócił do Aten, przywiózł ze sobą obie rewolucje: surrealizm i Freuda.

25 stycznia 1935 roku wygłosił w Klubie Artystów w Atenach wykład o surrealizmie i wydał Υψικάμινος, pierwszą surrealistyczną książkę po grecku. W latach 1935–1951 praktykował jako psychoanalityk, pierwszy w Grecji. W 1939 roku poślubił poetkę Matsi Chadzilazaru (rozwiedli się w 1943 roku), a w 1947 roku Vivikę Zisi; ich syn Leonidas, urodzony w 1957 roku, także został pisarzem. Lata spędzał na Andros i żył spokojnie, otoczony przyjaciółmi, takimi jak Odisseas Elitis i Nikos Engonopulos, pisząc znacznie więcej, niż publikował. Zmarł w Kifisii, na północy Aten, 3 sierpnia 1975 roku.

Υψικάμινος (Wielki piec, 1935) to tom poematów prozą napisanych metodą pisma automatycznego, surrealistycznej techniki pozwalającej słowom płynąć bez świadomej kontroli. Jego obrazy są zaskakujące: maszyny i ciała, statki i gwiazdy, pożądanie eksplodujące w długich zdaniach, w których najuczeńsza katharewusa miesza się z językiem ulicy greki demotycznej. Krytyka i publiczność zareagowały gniewem i śmiechem; wielu uznało to za żart. A jednak książka zmieniła możliwości greckiej poezji, a pokolenie lat trzydziestych, przede wszystkim Elitis, uczyło się od jej wolności.

Ενδοχώρα (Głąb lądu, 1945) gromadzi bardziej opanowane wiersze z lat 1934–1937, świetliste i zmysłowe, w których sławione są Morze Egejskie, ludzkie ciało i swego rodzaju radosny kosmiczny optymizm. Później przyszły proza Γραπτά ή Προσωπική μυθολογία (Pisma, czyli Mitologia osobista, 1960) i krótka powieść Αργώ ή Πλους αεροστάτου (Argo, czyli Lot aerostatu, drukowana w odcinkach w latach 1964–1965, jako książka w 1980 roku).

Jego główne dzieło ukazało się jednak dopiero po śmierci. Ο Μέγας Ανατολικός (Wielki Wschodni), wydany w ośmiu tomach w latach 1990–1992, opisuje rejs olbrzymiego parowca Great Eastern z Liverpoolu do Nowego Jorku w XIX wieku, podczas którego pasażerowie i załoga oddają się nieskończonemu, radosnemu erotyzmowi. Dla Embirikosa, ucznia Freuda, wolność seksualna była kluczem do ludzkiego szczęścia i utopijnej przyszłości, a powieść jest jego ogromnym, prowokacyjnym hymnem na cześć tego przekonania.

Embirikos jest dziś uznawany za jednego z wielkich nowatorów nowogreckiej poezji, a Υψικάμινος studiuje się na uniwersytetach jako tekst założycielski greckiego surrealizmu, obok twórczości Engonopulosa. Jego książki są wciąż wznawiane, a Ο Μέγας Ανατολικός nadal dzieli czytelników: dla jednych arcydzieło, dla innych szokujący. Poświęcono mu wystawy i konferencje, a wyspa Andros, z bogatym życiem literackim i artystycznym, strzeże pamięci o nim. Uczący się na tym poziomie może spróbować jednej strony Υψικάμινος: nie szukaj logicznego sensu, lecz przeczytaj ją na głos i pozwól działać obrazom i muzyce słów, tak jak chcieli surrealiści.

• Był zarazem pierwszym poetą surrealistą i pierwszym praktykującym psychoanalitykiem w Grecji.
• W 1935 roku wielu czytelników uznało Υψικάμινος za mistyfikację.
• Jego wielka powieść Ο Μέγας Ανατολικός ukazała się w ośmiu tomach piętnaście lat po jego śmierci.
• Urodził się w Rumunii, w rodzinie armatorów z wyspy Andros.