Jan Chryzostom

Jan urodził się około 347 roku w Antiochii nad Orontesem, wielkim mieście rzymskiej Syrii, i wychowała go matka Antuza, owdowiała w wieku dwudziestu lat. Studiował retorykę u Libaniosa, najsłynniejszego pogańskiego mówcy epoki, który podobno chciał uczynić Jana swoim następcą, «gdyby chrześcijanie nam go nie ukradli». Ochrzczony na początku trzeciej dekady życia, spędził kilka lat jako asceta w górach pod Antiochią, rujnując sobie zdrowie na zawsze. Wrócił do miasta, w 381 roku przyjął święcenia diakonatu, a w 386 kapłańskie, i przez dwanaście lat głosił kazania w katedrze antiocheńskiej.

Te antiocheńskie kazania rozsławiły go na całym greckim Wschodzie. Gdy w 387 roku miasto się zbuntowało, obaliło posągi cesarza i w przerażeniu czekało na karę, Jan dzień po dniu wygłaszał Homilie o posągach, by dodać ludowi otuchy. W 398 roku dwór cesarski sprowadził go, niemal siłą i potajemnie, na arcybiskupa Konstantynopola. Sprzedał srebra pałacu biskupiego na rzecz ubogich, zdyscyplinował duchowieństwo i piętnował zbytek bogaczy i próżność dworu.

Cesarzowa Eudoksja uznała jego kazania za ataki na siebie. Wraz z Teofilem, patriarchą Aleksandrii, doprowadziła do potępienia Jana na synodzie „pod Dębem” w 403 roku i do jego wygnania; trzęsienie ziemi i bunt ludu sprowadziły go z powrotem w ciągu kilku dni, ale w 404 roku został wygnany ponownie, do Kukuzy w górach Armenii. W 407 roku nakazano przenieść go jeszcze dalej, do Pityusu nad Morzem Czarnym, i pędzono go tam pieszo, aż upadł i zmarł w Komanie w Poncie 14 września 407 roku. Jego relikwie wróciły triumfalnie do Konstantynopola w 438 roku.

Po Chryzostomie zachowało się więcej niż po jakimkolwiek innym greckim Ojcu Kościoła: około sześciuset homilii, ponad dwieście listów i szereg traktatów, wypełniających osiemnaście tomów Patrologia Graeca Migne’a. Rdzeniem jest kaznodziejstwo egzegetyczne: cykle homilii objaśniających werset po wersecie Ewangelię według Mateusza (dziewięćdziesiąt kazań), Ewangelię według Jana, Księgę Rodzaju, Psalmy, Dzieje Apostolskie i wszystkie listy Pawła, którego kochał bardziej niż jakiegokolwiek innego pisarza. Metoda jest prosta: wyjaśnić tekst, a potem zwrócić się do wiernych i odnieść go do ich życia, ze szczerością w sprawach pieniędzy, niewolników, teatru i ubogich, która wciąż zaskakuje. Jego greka to jasny, rytmiczny attycki ucznia Libaniosa w ustach człowieka, który chciał, by rozumieli go tragarze w porcie.

Spośród traktatów Περὶ ἱερωσύνης (O kapłaństwie) to dialog o ciężarze i niebezpieczeństwie urzędu pasterskiego, czytany przez duchownych od tamtej pory; Homilie o posągach z 387 roku są zapisem miasta ogarniętego strachem; a listy z wygnania do diakonisy Olimpias, jego najbliższej przyjaciółki w Konstantynopolu, należą do najbardziej poruszających osobistych dokumentów starożytności. Dwa teksty noszą jego imię, choć w zwykłym sensie nie są jego. Θεία Λειτουργία τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, Boska Liturgia świętego Jana Chryzostoma, to nabożeństwo eucharystyczne obrządku bizantyjskiego w kształcie, jaki przybrało po jego czasach, przypisane mu ze względu na jego autorytet. A Κατηχητικὸς Λόγος, homilia katechetyczna, czyli paschalna – krótkie, radosne kazanie, które zaprasza na ucztę zarówno gorliwych, jak i leniwych i kończy się szyderstwem ze śmierci – jest odczytywane w jego imieniu podczas północnego nabożeństwa wielkanocnego.

Żaden grecki autor nie jest częściej słyszany na głos. W każdą niedzielę Boska Liturgia świętego Jana Chryzostoma jest sprawowana po grecku w każdej cerkwi prawosławnej, a okrzyki kapłana i odpowiedzi ludu, «Εἰρήνη πᾶσι», «Καὶ τῷ πνεύματί σου», to jedyny fragment starogreckiego, który wszyscy Grecy znają ze słuchu. O północy w Wielkanoc czyta się homilię katechetyczną, a jej «Ποῦ σου, θάνατε, τὸ κέντρον;» (Gdzież jest, o śmierci, twój oścień?) należy do brzmienia Paschy. Jego święto przypada 13 listopada, przeniesienie relikwii 27 stycznia, a 30 stycznia jest czczony wraz z Bazylim Wielkim i Grzegorzem Teologiem jako jeden z Τρεις Ιεράρχες (Trzech Hierarchów), patronów greckiej oświaty, w dniu, w którym szkoły urządzają uroczystości. Jego ostatnie słowa, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», to popularny grecki napis i powiedzenie, a w 2004 roku papież Jan Paweł II zwrócił jego relikwie z Rzymu Patriarchatowi Ekumenicznemu w Konstantynopolu.

• Przydomek Χρυσόστομος, Złotousty, nie był używany za jego życia; przylgnął do niego mniej więcej od VI wieku.
• Jego nauczyciel Libanios, poganin, miał powiedzieć na łożu śmierci, że Jan zostałby jego następcą, gdyby chrześcijanie go nie zabrali.
• Zmarł 14 września 407 roku, gdy pędzono go pieszo na jeszcze dalsze wygnanie; jego ostatnie słowa, «Δόξα τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκεν», wciąż są greckim powiedzeniem.
• Jego relikwie, wywiezione do Rzymu po czwartej krucjacie, zwrócił Konstantynopolowi papież Jan Paweł II w 2004 roku.