Prokopiusz z Cezarei

Prokopiusz urodził się około 500 roku w Cezarei Nadmorskiej, rzymskiej stolicy Palestyny, greckojęzycznym mieście ze słynnymi szkołami, i wykształcił się na retora i prawnika, prawdopodobnie w Gazie lub w Bejrucie. W 527 roku, w którym Justynian został cesarzem, mianowano go doradcą prawnym i sekretarzem młodego wodza Belizariusza na granicy perskiej, i przez następne trzynaście lat oglądał wojny epoki z namiotu dowódcy: zwycięstwo pod Darą w 530 roku, wyprawę, która w latach 533–34 zniszczyła królestwo Wandalów w Afryce Północnej, wojnę z Ostrogotami w Italii, w tym roczne oblężenie Rzymu w latach 537–38, i wkroczenie do Rawenny w 540 roku.

W 542 roku był w Konstantynopolu, gdzie widział, jak dżuma dymienicza zabija, według jego rachunku, do dziesięciu tysięcy ludzi dziennie; jego opis w drugiej księdze Wojen jest pierwszą kliniczną relacją o tej chorobie w literaturze europejskiej. Żył dalej w stolicy jako człowiek poważany, być może na wysokim urzędzie, i wydał pierwsze siedem ksiąg Wojen około 551 roku, ósmą około 553, a O budowlach w połowie lat pięćdziesiątych VI wieku. Historię sekretną, napisaną około 550 roku w gniewie i strachu, trzymał pod kluczem. Data jego śmierci jest nieznana; zwykle przyjmuje się około 565 roku, czyli rok śmierci samego Justyniana.

O jego życiu prywatnym nic nie wiadomo, a jego trzy księgi mówią trzema różnymi głosami: trzeźwego historyka-żołnierza, dworskiego panegirysty i autora Historii sekretnej, tak jadowitego, że przez stulecia uczeni nie chcieli uwierzyć, iż wszystkie trzy napisał jeden człowiek.

Υπέρ των πολέμων (Wojny) wzorują się na Tukidydesie: mowy przed bitwą, dygresje geograficzne, chłodne spojrzenie na przyczyny. Ich najsłynniejsze sceny to powstanie Nika w styczniu 532 roku, gdy spłonęła połowa Konstantynopola, a Justynian szykował się do ucieczki, dopóki Teodora nie oświadczyła radzie, że woli umrzeć w purpurze, przytaczając stare powiedzenie, że «władza królewska to piękny całun»; zaraza 542 roku; i długa agonia Italii. Περί κτισμάτων (O budowlach) wylicza kościoły, twierdze i cysterny Justyniana, a pierwsza księga zawiera klasyczny opis Hagii Sofii, której kopuła zdawała się Prokopiuszowi nie spoczywać na murze, lecz wisieć z nieba na złotym łańcuchu.

Ανέκδοτα (dosłownie «rzeczy niewydane», Historia sekretna) to księga, która przyniosła mu złą sławę. Twierdzi w niej, że Justynian i Teodora zrujnowali cesarstwo z rozkoszy i chciwości; że widziano cesarza, jak nocą chodzi po pałacu bez głowy; że Teodora, córka dozorcy niedźwiedzi w Hipodromie, była aktorką i kurtyzaną; że Belizariusz był tchórzem pod władzą niewiernej żony Antoniny. Historycy czytają ją ostrożnie, jako zemstę konserwatywnego senatora na reformatorskim autokracie, ale jej szczegóły dotyczące podatków, prawa i życia dworskiego często znajdują potwierdzenie gdzie indziej. Rękopis leżał nieznany w Bibliotece Watykańskiej, dopóki Niccolò Alamanni nie wydrukował go w 1623 roku. Jego greka to sztuczny attycki, unikający terminów chrześcijańskich, tak że biskup staje się «kapłanem», a kościół «świątynią», i właśnie dlatego filolodzy klasyczni wciąż czytają go jako ostatniego ze starożytnych.

Każdy grecki uczeń spotyka Prokopiusza, nie wiedząc o tym: podręcznik historii Bizancjum dla drugiej klasy gimnazjum opowiada o powstaniu Nika jego oczami, a słowa Teodory «η βασιλεία είναι ωραίο σάβανο» (władza królewska to piękny całun) Grecy wciąż cytują, gdy odmawiają ucieczki. Hagia Sofia, którą O budowlach opisuje kamień po kamieniu, pozostaje bizantyńskim zabytkiem, który zna każdy. Greckie słowo ανέκδοτο, dziś zabawna historyjka lub dowcip, wzięło to znaczenie z tytułu jego Historii sekretnej, «niewydanej» księgi pełnej skandalicznych opowieści. Historia sekretna jest bestsellerem w nowogreckim przekładzie i źródłem powieści Roberta Gravesa Hrabia Belizariusz (1938) oraz każdej Teodory w filmie i telewizji. Opisana przez niego zaraza 542 roku nazywana jest dżumą Justyniana i była nieustannie przywoływana w czasie pandemii covid.

• Greckie słowo ανέκδοτο i polska „anegdota” wywodzą się z tytułu jego Historii sekretnej, Ἀνέκδοτα, „rzeczy nieogłoszone”.
• Historia sekretna pozostawała nieczytana przez tysiąc lat, aż rękopis odnaleziono w Bibliotece Watykańskiej i wydrukowano w 1623 roku.
• Opowiada, że pewien mnich przyprowadzony do pałacu odmówił wejścia, bo ujrzał Władcę Demonów siedzącego na tronie w miejscu Justyniana.
• Jego opis zarazy 542 roku, z dymienicami, majaczeniem i masowymi grobami, jest najwcześniejszą kliniczną relacją o dżumie dymieniczej w piśmiennictwie europejskim.