Cornelius Castoriadis

Castoriadis urodził się w Konstantynopolu 11 marca 1922 roku, a kilka miesięcy później jego rodzina przeniosła się do Aten, gdy dobiegała końca grecka obecność w Turcji. Studiował prawo, ekonomię i nauki polityczne na Uniwersytecie Ateńskim, a jako nastolatek wstąpił do młodzieżówki komunistycznej w czasach dyktatury Metaksasa. W czasie okupacji zerwał z Partią Komunistyczną i przyłączył się do grupy trockistowskiej, co uczyniło go celem zarówno stalinowców, jak i prawicy.

W grudniu 1945 roku opuścił Pireus na statku Mataroa, który wiózł do Paryża grupę młodych greckich intelektualistów i artystów z francuskimi stypendiami, wśród nich Kostasa Axelosa i Kostasa Papaioannu. W Paryżu wkrótce porzucił ruch trockistowski i wraz z Claude'em Lefortem założył grupę i pismo Socialisme ou Barbarie (1949–1965), którego krytyka biurokracji na Wschodzie i na Zachodzie wpłynęła na pokolenie Maja 1968. Na życie zarabiał w latach 1948–1970 jako ekonomista w OEEC, późniejszej OECD; jako cudzoziemiec podpisywał teksty polityczne pseudonimami, takimi jak Pierre Chaulieu i Paul Cardan.

Po uzyskaniu obywatelstwa francuskiego w 1970 roku odszedł z OECD, wykształcił się na psychoanalityka i praktykował od początku lat 70. W 1980 roku został dyrektorem studiów w École des Hautes Études en Sciences Sociales. Często wracał do Grecji z wykładami i wywiadami, które przyciągały liczną publiczność. Zmarł w Paryżu 26 grudnia 1997 roku.

Castoriadis zaczynał jako marksistowski krytyk Związku Radzieckiego, który analizował jako społeczeństwo rządzone przez nową klasę biurokratyczną. Na początku lat 60. doszedł do wniosku, że sam marksizm, z jego wiarą w prawa ekonomiczne i konieczność historyczną, nie potrafi wyjaśnić, jak naprawdę zmieniają się społeczeństwa, i porzucił go.

Jego odpowiedź wyłożona jest w L'Institution imaginaire de la société (1975), po grecku Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας (Wyobrażeniowa instytucja społeczeństwa). Każde społeczeństwo, twierdzi, tworzy samo siebie: jego bogowie, prawa, wartości i znaczenia nie są dyktowane przez naturę, Boga ani historię, lecz są wynalazkami zbiorowej „radykalnej wyobraźni”. Większość społeczeństw ukrywa to przed sobą i przypisuje swoje reguły zewnętrznemu źródłu; nazywa je heteronomicznymi. Społeczeństwo autonomiczne to takie, które wie, że samo stanowi swoje prawa, i dlatego może je kwestionować i zmieniać, a autonomiczna jednostka to ta, która zastanawia się nad tym, co myśli i robi.

Dla Castoriadisa ten projekt autonomii narodził się dwukrotnie: w starożytnej greckiej polis, wraz z demokracją i filozofią, oraz w nowożytnej Europie Zachodniej, z jej rewolucjami i myślą krytyczną. Podkreślał, że Ateny nie są wzorem do kopiowania, lecz zalążkiem do rozwijania. Jego eseje, zbierane od 1978 roku w serii Les Carrefours du labyrinthe (Rozdroża labiryntu), sięgają od psychoanalizy po ekologię, a w La montée de l'insignifiance (Narastanie nieistotności, 1996) potępił społeczeństwo konsumpcyjne, które utraciło polityczną pasję.

W Grecji Castoriadis stał się dobrze znanym nazwiskiem wśród czytelników filozofii i polityki: jego książki są przetłumaczone, głównie przez wydawnictwo Ύψιλον, jego wywiady telewizyjne z lat 80. i 90. szeroko krążą w internecie, a wyrażenia takie jak „η άνοδος της ασημαντότητας” (narastanie nieistotności) i „projekt autonomii” pojawiają się w felietonach prasowych i w debatach o demokracji bezpośredniej. Dobrym punktem wyjścia jest jeden z tych greckich wywiadów, w których mówi jasną, żywą greką, albo jego wykłady o starożytnych Atenach. Jego centralne pojęcia, wyobrażeniowa instytucja i autonomia, należą dziś do słownika teorii społecznej na całym świecie.

• W grudniu 1945 roku popłynął do Francji na Mataroi wraz z dziesiątkami młodych greckich intelektualistów, którzy mieli zrobić karierę za granicą.
• Przez ponad dwadzieścia lat był starszym ekonomistą w OECD, pisząc jednocześnie rewolucyjne teksty pod pseudonimami.
• Był jednocześnie filozofem, ekonomistą i praktykującym psychoanalitykiem.
• Widział ateńską polis jako zalążek do rozwijania, a nie wzór do kopiowania.