Anna Komnena

Anna urodziła się 1 grudnia 1083 roku w Porfirze, komnacie o purpurowych ścianach w Wielkim Pałacu, przeznaczonej na narodziny dzieci panujących cesarzy, co czyniło ją πορφυρογέννητη, zrodzoną w purpurze – tytułu tego nigdy nie pozwoliła czytelnikom zapomnieć. Jej ojciec, Aleksy I Komnen, przejął tron dwa lata wcześniej i miał go utrzymać przez trzydzieści siedem lat; matką była Irena Dukaina. Jako małe dziecko została zaręczona z Konstantynem Dukasem, synem byłego cesarza, i przez kilka lat para uchodziła za wyznaczonych następców; śmierć chłopca i narodziny jej brata Jana w 1087 roku przekreśliły tę perspektywę, czego nigdy nie wybaczyła.

Otrzymała najlepsze wykształcenie, jakie mógł mieć Bizantyjczyk: retorykę, filozofię, quadrivium – arytmetykę, geometrię, astronomię i muzykę – oraz medycynę, którą studiowała tak dokładnie, że opisała ostatnią chorobę ojca jak lekarz. W 1097 roku poślubiła Nikefora Bryenniosa, wodza i literata wyniesionego do godności cezara, z którym miała czworo dzieci. Gdy w sierpniu 1118 roku Aleksy umierał, ona i jej matka próbowały doprowadzić do ogłoszenia Bryenniosa następcą; Jan ich uprzedził, a spisek przeciw nowemu cesarzowi w następnym roku, w który Anna była głęboko zaangażowana, upadł. Bryennios, jak podają źródła, odmówił działania.

Jej majątek skonfiskowano, a później zwrócono, i usunęła się do klasztoru Theotokos Kecharitomene, założonego przez matkę, gdzie skupiła wokół siebie uczonych i zamówiła pierwsze od stuleci bizantyńskie komentarze do Arystotelesa. Po śmierci Bryenniosa w 1137 roku, który pozostawił niedokończoną swoją historię lat sprzed 1081 roku, sama podjęła to zadanie. Jeszcze pod koniec lat czterdziestych XII wieku pisała i zmarła około 1153 roku.

Αλεξιάς (Aleksjada), której tytuł nawiązuje do Iliady, obejmuje lata 1069–1118, a przede wszystkim panowanie Aleksego I, którego Anna przedstawia jako zbawcę cesarstwa stojącego w 1081 roku na skraju upadku. Jej piętnaście ksiąg śledzi jego wojny z Normanami z południowej Italii pod wodzą Roberta Guiscarda i jego syna Boemunda, z koczowniczymi Pieczyngami i Kumanami znad Dunaju oraz z Turkami seldżuckimi w Azji Mniejszej, i szczegółowo opisuje przybycie pierwszej krucjaty do Konstantynopola w latach 1096–97: niesfornych zwolenników Piotra Pustelnika, przysięgi, które Aleksy wymusił na zachodnich książętach, oraz zafascynowaną wrogość Anny wobec Boemunda, którego wygląd opisuje z uwagą, jakiej żaden inny średniowieczny historyk nie poświęca wrogowi. Odnotowuje też spory religijne cesarstwa, w tym proces i spalenie przywódcy bogomiłów Bazylego.

Anna pisała attycyzującą greką na wzór Tukidydesa i Polibiusza, pełną homeryckich zwrotów i klasycznych aluzji, i przeprasza, gdy musi użyć barbarzyńskiego imienia lub pospolitego słowa. Jest otwarcie stronnicza, często nieścisła w chronologii i skłonna do opłakiwania własnych nieszczęść, lecz miała dostęp do dokumentów cesarskich, do weteranów kampanii i do własnych wspomnień z pałacu, i jest jedynym autorem bizantyńskim, który daje pełną relację o krzyżowcach od środka. Ostatnia księga, z kliniczną relacją o śmierci cesarza na chorobę płuc i serca, jest zarazem pożegnaniem córki. Wraz z Ὕλη Ἱστορίας (Materiałem do historii) jej męża, który postanowiła kontynuować, Aleksjada jest głównym źródłem do dziejów odnowy Bizancjum za Komnenów.

Annę Komnenę czyta się dziś jako pierwszą kobietę historyka w jakimkolwiek języku, a Aleksjada znajduje się na każdej liście lektur o krucjatach obok łacińskich kronik, którym przeczy. Po grecku dostępna jest we współczesnym przekładzie wydawnictwa Agra, a oryginalny tekst grecki jest w sieci. Komneńskie Bizancjum, które opisuje, można zobaczyć w Stambule: mury dzielnicy Blacherny, dokąd Komnenowie przenieśli dwór, i wielki kościół Chrystusa Pantokratora (dziś meczet Zeyrek), zbudowany przez brata, którego próbowała obalić. W Grecji uczniowie poznają Aleksego Komnena i pierwszą krucjatę na lekcjach historii Bizancjum w gimnazjum, a «Άννα Κομνηνή» to imię, które rozpoznają; noszą je ulice w kilku miastach. Ćwiczenie C2 na stronie poświęcone słownictwu historii Bizancjum oraz strona o Prokopiuszu, jej wielkim poprzedniku, to naturalne kolejne kroki.

• Urodziła się w Porfirze, purpurowej komnacie Wielkiego Pałacu, i w całej swojej historii używała tytułu πορφυρογέννητη, by przypominać czytelnikom o swoich prawach.
• Studiowała medycynę tak poważnie, że brała udział w konsyliach w sprawie ostatniej choroby ojca, i odnotowuje spory lekarzy.
• Jej mąż także był historykiem; kontynuowała jego niedokończone dzieło, a obie księgi razem obejmują Bizancjum od lat siedemdziesiątych XI wieku do 1118 roku.
• Zaczęła pisać po sześćdziesiątce, w klasztorze, około trzydziestu lat po wydarzeniach, które opisuje.