Andreas Embirikos

Embirikos werd op 2 september 1901 geboren in Brăila, een Donauhaven in Roemenië waar zich veel Griekse koopmans- en reedersfamilies hadden gevestigd. Zijn familie kwam van het eiland Andros, een van de grote reederseilanden van Griekenland, en hij groeide grotendeels op in Athene, in welgestelde omstandigheden. Hij schreef zich in voor filosofie aan de Universiteit van Athene maar vertrok al snel, studeerde economie in Lausanne en daarna filosofie en Engelse letterkunde aan King’s College in Londen, terwijl hij daar in het familiebedrijf in de scheepvaart werkte (1921–1925), een wereld die hij later achter zich zou laten.

In 1926 verhuisde hij naar Parijs, en de vijf jaar die hij daar doorbracht, bepaalden zijn leven. Hij sloot zich aan bij de kring van André Breton en de surrealisten, die meenden dat poëzie het onbewuste moest bevrijden van de controle van rede, moraal en gewoonte. Tegelijk onderging hij een analyse bij René Laforgue, een van de grondleggers van de Franse psychoanalyse, en via hem kwam hij rond 1929 in contact met de surrealisten. Toen hij in 1931 naar Athene terugkeerde, bracht hij beide revoluties mee: het surrealisme en Freud.

Op 25 januari 1935 hield hij een lezing over het surrealisme in de Kunstenaarsclub van Athene en publiceerde hij Υψικάμινος, het eerste surrealistische boek in het Grieks. Van 1935 tot 1951 praktiseerde hij als psychoanalyticus, de eerste in Griekenland. Hij trouwde in 1939 met de dichteres Matsi Hatzilazarou (ze scheidden in 1943) en in 1947 met Vivika Zissi; hun zoon Leonidas, geboren in 1957, werd eveneens schrijver. Hij bracht de zomers door op Andros en leefde teruggetrokken, omringd door vrienden als Odysseas Elytis en Nikos Engonopoulos, en schreef veel meer dan hij publiceerde. Hij stierf op 3 augustus 1975 in Kifisia, in het noorden van Athene.

Υψικάμινος (Hoogoven, 1935) is een bundel prozagedichten geschreven in automatisch schrift, de surrealistische techniek om woorden zonder bewuste controle te laten stromen. De beelden zijn verbluffend: machines en lichamen, schepen en sterren, verlangen dat ontploft in lange zinnen waarin de geleerdste katharevousa zich vermengt met de straattaal van het demotische Grieks. Critici en publiek reageerden met woede en gelach; velen dachten dat het een grap was. Toch veranderde het boek de mogelijkheden van de Griekse poëzie, en de generatie van de jaren dertig, Elytis voorop, leerde van zijn vrijheid.

Ενδοχώρα (Binnenland, 1945) verzamelt beheerstere gedichten uit de jaren 1934–1937, lichtend en zinnelijk, waarin de Egeïsche Zee, het menselijk lichaam en een soort vreugdevol kosmisch optimisme worden bezongen. Later volgden het proza van Γραπτά ή Προσωπική μυθολογία (Geschriften, of Persoonlijke mythologie, 1960) en de korte roman Αργώ ή Πλους αεροστάτου (Argo, of De vaart van een luchtballon, als feuilleton verschenen in 1964–1965 en als boek in 1980).

Zijn hoofdwerk verscheen echter pas na zijn dood. Ο Μέγας Ανατολικός (De Grote Oosterse), tussen 1990 en 1992 in acht delen gepubliceerd, beschrijft een overtocht van het reusachtige stoomschip Great Eastern van Liverpool naar New York in de negentiende eeuw, waarbij passagiers en bemanning zich overgeven aan een eindeloze, vreugdevolle erotiek. Voor Embirikos, een leerling van Freud, was seksuele vrijheid de sleutel tot menselijk geluk en tot een utopische toekomst, en de roman is zijn enorme, provocerende hymne aan die overtuiging.

Embirikos geldt vandaag als een van de grote vernieuwers van de moderne Griekse poëzie, en Υψικάμινος wordt aan universiteiten bestudeerd als de grondtekst van het Griekse surrealisme, naast het werk van Engonopoulos. Zijn boeken zijn nog altijd verkrijgbaar, en Ο Μέγας Ανατολικός verdeelt de lezers nog steeds: een meesterwerk voor sommigen, schokkend voor anderen. Er zijn tentoonstellingen en congressen aan hem gewijd, en het eiland Andros, met zijn rijke literaire en artistieke leven, houdt zijn nagedachtenis levend. Een leerder op dit niveau kan één enkele bladzijde uit Υψικάμινος proberen: zoek geen logische betekenis, maar lees haar hardop en laat de beelden en de muziek van de woorden hun werk doen, zoals de surrealisten wilden.

• Hij was zowel de eerste surrealistische dichter als de eerste praktiserende psychoanalyticus van Griekenland.
• In 1935 dachten veel lezers dat Υψικάμινος een mystificatie was.
• Zijn grote roman Ο Μέγας Ανατολικός verscheen in acht delen, vijftien jaar na zijn dood.
• Hij werd in Roemenië geboren, in een reedersfamilie van het eiland Andros.