Lukian z Samosaty

Lukian sam opowiada o swojej młodości w Ἐνύπνιον (Sen): rodzina w Samosacie, syryjskim mieście nad Eufratem, oddała go na naukę do wuja, rzeźbiarza, a już pierwszego dnia rozbił marmurową płytę i dostał lanie. Tej nocy Rzeźba i Wykształcenie (Παιδεία) ukazały mu się we śnie i spierały się o jego przyszłość; wybrał Wykształcenie. Ruszył na zachód, do greckich miast Jonii, nauczył się mówić i pisać attycką greką sprzed sześciu stuleci tak doskonale, że czytelnicy zapominali, iż jest «barbarzyńcą», i został wędrownym mówcą, występując w Azji Mniejszej, Grecji, Italii i Galii, gdzie, jak twierdzi, sowicie mu płacono.

Około czterdziestki, według własnej relacji, znużyła go retoryka i wymyślił nową formę, dialog komiczny, krzyżując dialog filozoficzny Platona z drwiną Arystofanesa i cynika Menipa. Osiadł w Atenach, gdzie napisał większość swoich najlepszych dzieł w latach 160. i 170. Podróżował też: w 165 r. widział, jak cynik Peregrinos spalił się żywcem po igrzyskach olimpijskich, a w czarnomorskim mieście Abonutejchos stawił czoło handlarzowi wyroczni Aleksandrowi, którego boga węża Glykona zdemaskował jako kukiełkę.

Pod koniec życia przyjął dobrze płatne stanowisko w rzymskiej administracji Egiptu. Jego ostatnia dająca się datować wzmianka dotyczy ubóstwienia Marka Aureliusza w 180 r.; bizantyńska encyklopedia Suda, która nienawidziła go jako bluźniercy, twierdzi, że rozszarpały go psy, ale w tę opowieść nikt nie wierzy.

Pod imieniem Lukiana krąży około osiemdziesięciu utworów. Θεῶν Διάλογοι (Rozmowy bogów) ukazują Olimp jako kłótliwe gospodarstwo domowe, w którym Zeus wykręca się od pytań Hery o swoje romanse, a Νεκρικοὶ Διάλογοι (Rozmowy zmarłych) prowadzą czytelnika do Hadesu, gdzie Diogenes i Menip śmieją się z Krezusa, Aleksandra i Hannibala, teraz jednakowych czaszek, a Hermes pokazuje, że słynna uroda Heleny była nagą kością.

Ἀληθῆ διηγήματα (Prawdziwa historia) zapowiada w przedmowie, że wszystko w niej jest kłamstwem, po czym żegluje za Słupy Heraklesa, zostaje uniesiona przez trąbę powietrzną na Księżyc, bierze udział w wojnie między królem Księżyca a królem Słońca o kolonizację Gwiazdy Porannej, zostaje połknięta przez wieloryba długiego na dwieście mil, w którego wnętrzu jest las i walczące plemiona, i odwiedza Wyspę Błogosławionych, gdzie narrator pyta Homera, czy naprawdę zaczął Iliadę od słowa «gniew». To pierwsza podróż kosmiczna w literaturze.

Φιλοψευδής (Miłośnik kłamstwa) gromadzi poważnych filozofów opowiadających historie o duchach, wśród nich opowieść Eukratesa o egipskim czarowniku Pankratesie, którego ożywiony tłuczek nosił wodę, aż uczeń, nie umiejąc go zatrzymać, przerąbał go na pół i miał dwóch nosiwodów: uczeń czarnoksiężnika, który dotarł do Goethego, a przez Dukasa do Fantazji Disneya. Ἀλέξανδρος ἢ Ψευδόμαντις i Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς to demaskatorskie pamflety przeciw dwóm religijnym oszustom jego czasów, przy czym drugi zawiera jeden z najwcześniejszych pogańskich opisów chrześcijan.

Lukian był ulubionym greckim autorem renesansu: Erazm i Tomasz More wspólnie przełożyli go na łacinę w 1506 r., Utopia More’a jest lukianowska w duchu, a od Rabelais’go i Swifta po Mikromegasa Woltera europejska satyra raz po raz wracała do jego podróży na Księżyc i mówiących zmarłych. Jego imię nosi krater księżycowy. W Grecji czyta się go w oryginale na lekcjach greki starożytnej w gimnazjum, gdzie omawia się adaptowane fragmenty Rozmów i Snu, bo jego attycki jest tak jasny, a przymiotnik λουκιάνειος (lukianowski) określa każdą bezceremonialną satyrę. Dla zaawansowanego ucznia jest idealnym mostem między starożytnością a współczesnością: jego żarty wciąż trafiają, zdania są krótkie, a nowogreckie przekłady Prawdziwej historii i Rozmów zmarłych łatwo znaleźć. Lektura C2 na stronie o micie Hero i Leandra należy do tego samego późnoantycznego świata uczonej zabawy.

• Prawdziwa historia to pierwsza znana podróż na Księżyc w literaturze, napisana jakieś 1800 lat przed lądowaniami Apollo; na jego cześć jeden z kraterów księżycowych nazwano Lucian.
• Uczeń czarnoksiężnika Goethego i z Fantazji Disneya pochodzi z jego Miłośnika kłamstwa, gdzie zaczarowana miotła jest jeszcze tłuczkiem.
• Greka była jego drugim językiem: dorastał w Syrii, mówiąc po aramejsku, i nazywał siebie barbarzyńcą z urodzenia.
• Erazm i Tomasz More rywalizowali w przekładaniu jego dialogów na łacinę, a Utopia More’a przejmuje od niego zwyczaj opowiadania oczywistego kłamstwa z kamienną twarzą.