Jannis Psycharis

Psycharis urodził się w Odessie 15 maja 1854 roku w zamożnej rodzinie pochodzącej z Chios; po wczesnej śmierci matki wychowywał się w Konstantynopolu, a następnie w Marsylii i Paryżu, tak że językiem jego edukacji był francuski, a nie grecki. Studiował filologię klasyczną i średniowieczną w Paryżu i w Niemczech, w 1885 roku wstąpił do École pratique des hautes études, a w 1904 roku zastąpił Émile'a Legranda na katedrze języka nowogreckiego w École des langues orientales, którą zajmował do 1928 roku. W 1882 roku poślubił Noémi Renan, córkę historyka Ernesta Renana; ich syn Ernest Psichari został znanym francuskim pisarzem i zginął w pierwszych tygodniach pierwszej wojny światowej.

W 1886 roku odbył podróż do Konstantynopola, na Chios i do Aten, z której powstała Το ταξίδι μου (Moja podróż, 1888). Książka uczyniła z paryskiego naukowca przywódcę ruchu w kraju, w którym nigdy nie mieszkał: skupili się wokół niego młodzi pisarze, wśród nich Kostis Palamas, podczas gdy ateński establishment i uniwersytet traktowały go jak zdrajcę, który chce sprostacczyć święty język. Przez czterdzieści lat prowadził kampanię z Paryża artykułami, listami otwartymi, gramatykami i powieściami, odwiedzając Grecję tylko od czasu do czasu.

Był wojowniczy aż do nietolerancji i w końcu pokłócił się z większością sojuszników, w tym z Palamasem, o szczegóły swojego systemu. Zmarł w Paryżu 29 września 1929 roku i zgodnie z własnym życzeniem został pochowany na Chios, wyspie swoich przodków, w ziemi języka, o który walczył.

Najpierw był uczony. Essais de grammaire historique néo-grecque (Szkice z gramatyki historycznej języka nowogreckiego, 1886–89) Psycharisa i jego liczne studia wykazały, że mówiona greka XIX wieku nie była zepsuciem języka starożytnego, lecz jego naturalną kontynuacją, z własnymi prawami, a zatem równie godną pisania jak francuski czy włoski. Z tego wniosku wyrósł manifest. Το ταξίδι μου (Moja podróż, 1888) to zarazem książka podróżnicza i pamflet: napisana w całości w demotyce, dowodzi, że naród ma tylko jeden język, ten, którym mówi jego lud, że katharewusa jest maską utrzymującą Greków w półanalfabetyzmie i że «język i ojczyzna to jedno», więc walka o język narodowy jest walką o naród.

Aby udowodnić, że demotyka potrafi wszystko, Psycharis pisał w niej powieści, Τ' όνειρο του Γιαννίρη (Sen Jannirisa, 1897), Ζωή κι αγάπη στη μοναξιά (Życie i miłość w samotności, 1904), Τα δυο αδέρφια (Dwaj bracia, 1911), Αγνή (Agni, 1913), a także eseje zebrane jako Ρόδα και μήλα (Róże i jabłka, 1902–09). Powieści są dziś mało czytane; liczył się wzór. Jego własna demotyka była jednak raczej systemem niż zapisem mowy: stosował mechanicznie reguły fonetyczne języka mówionego nawet do wyrazów uczonych, tworząc formy takie jak «Αθήνα» dla Aten, ale też dziwactwa, które Grecy uważali za równie sztuczne jak katharewusa, a «ψυχαρισμός» stał się słowem na doktrynerski ekstremizm językowy. Następne pokolenie, przede wszystkim Manolis Triandafilidis, zachowało jego zasadę i złagodziło praktykę, i to ich umiarkowana demotyka zwyciężyła.

Każda strona tekstu nowogreckiego, którą czyta uczący się, jest w pewnym sensie dziedzictwem Psycharisa. Rozpalone przez niego γλωσσικό ζήτημα (kwestia językowa) dzieliło Grecję przez dziewięćdziesiąt lat: zamieszki w Atenach w 1901 roku z powodu demotycznego przekładu Ewangelii, wprowadzenie demotyki do szkół podstawowych za Wenizelosa w 1917 roku, jej zakaz przez dyktatury i wreszcie ustawa z 1976 roku, która uczyniła demotykę językiem państwa i oświaty; używana wciąż gramatyka szkolna wywodzi się z gramatyki Triandafilidisa z 1941 roku, opartej na jego pracy. Το ταξίδι μου czyta się we fragmentach w greckich liceach jako tekst założycielski ruchu demotycznego, a jego zdanie «γλώσσα και πατρίδα είναι το ίδιο» to hasło, które każdy grecki uczeń kojarzy z jego nazwiskiem. Ulice w Atenach i na Chios noszą jego imię, a jego grób można odwiedzić na Chios.

• Językiem jego edukacji był francuski, a nie grecki; stał się orędownikiem mówionej greki z katedry profesorskiej w Paryżu i nigdy nie mieszkał w Grecji.
• Był zięciem Ernesta Renana, a jego syn Ernest Psichari był francuskim powieściopisarzem, który zginął na froncie w sierpniu 1914 roku.
• «Ψυχαρισμός» przetrwał w grece jako słowo na przesadny, doktrynerski demotycyzm, choć jego podstawowa idea zwyciężyła.
• Choć całe życie mieszkał za granicą, poprosił, by pochowano go na Chios, wyspie jego rodziny.