Apelles

Apelles (po grecku Απελλής) działał w drugiej połowie IV wieku p.n.e. Starożytni autorzy nie zgadzają się co do jego pochodzenia. Bizantyjski leksykon znany jako Suda nazywa go rodowitym Kolofończykiem, który przez adopcję został Efezjaninem, a jako jego nauczycieli wymienia Eforosa z Efezu, a później Pamfilosa z Amfipolis. Geograf Strabon zalicza go do sławnych mężów Efezu, natomiast rzymski encyklopedysta Pliniusz Starszy nazywa go Apellesem z Kos i umieszcza jego rozkwit w 112. olimpiadzie, w latach 332–329 p.n.e. Dokładne daty urodzin i śmierci nie są znane.

Pliniusz pisze, że Apelles malował Filipa II i Aleksandra Wielkiego tak często, że wyliczanie portretów byłoby bezcelowe, i że Aleksander, który zabronił komukolwiek innemu go malować, często odwiedzał jego pracownię. Pliniusz podaje też, że Apelles napisał księgi o teorii malarstwa, dziś zaginione, i że zmarł, pracując nad drugą Afrodytą dla Kos, którą pozostawił niedokończoną.

Większość opowieści o jego życiu pochodzi z anegdot spisanych wieki później. Pliniusz opisuje wizytę u malarza Protogenesa na Rodos, zwyczaj chowania się za obrazami, by słuchać uwag przechodniów, oraz ucztę w Aleksandrii, podczas której węglem narysował na ścianie człowieka, który podstępem go tam sprowadził. Te historie należą do jego starożytnej sławy, a nie do udokumentowanej biografii.

Żaden obraz Apellesa nie przetrwał i żadnego zachowanego wizerunku nie można mu pewnie przypisać. Jego twórczość znamy z tekstów, przede wszystkim z księgi 35 Historii naturalnej Pliniusza. Pliniusz wskazuje jako jego szczególną zaletę wdzięk, który, jak mówi, Grecy nazywali χάρις (charis). Według Pliniusza Apelles podziwiał rywali, ale twierdził, że nikt mu w tym nie dorównuje, i mówił, że Protogenes nie wie, kiedy oderwać rękę od obrazu. Pliniusz przypisuje mu też bardzo cienki ciemny werniks, który chronił barwy i łagodził ich blask.

W świątyni Artemidy w Efezie, pisze Pliniusz, Apelles namalował Aleksandra trzymającego piorun, z palcami, które zdawały się wystawać z obrazu. Jego Afrodyta Ἀναδυομένη (wyłaniająca się z morza) znajdowała się według Strabona w sanktuarium Asklepiosa na Kos, dopóki August nie zabrał jej do Rzymu. Pliniusz dodaje portret króla Antygona, ukazanego z ukosa, by ukryć utracone oko.

Najbardziej wpływowy opis pochodzi od greckiego pisarza Lukiana z II wieku n.e. Opisuje on alegorię Διαβολή (Oszczerstwa): siedzącego mężczyznę o ogromnych uszach, obok niego Niewiedzę i Podejrzliwość, Oszczerstwo wlokące młodzieńca za włosy, Zawiść na przedzie i Skruchę zwracającą się ku Prawdzie. Lukian łączy obraz z fałszywym oskarżeniem przed jakimś królem Ptolemeuszem, ale bunt, o którym wspomina, datuje się na 219 rok p.n.e., długo po śmierci Apellesa.

Apelles żyje w tekstach, które go opisują. Pliniusz mówi, że dwa jego zwyczaje stały się przysłowiowe: kreślenie co najmniej jednej linii każdego dnia i powiedzenie szewcowi, który krytykował coś więcej niż sandał, by nie sądził ponad but. Opis Lukiana zainspirował malarzy renesansu, przede wszystkim Sandra Botticellego, którego Oszczerstwo Apellesa (około 1495) wisi w Galerii Uffizi we Florencji; to rekonstrukcja ze słów, nie kopia. Spróbuj krótkiego ćwiczenia z obrazem Botticellego na tej stronie. Najpierw napisz, co widać: Βλέπω μια γυναίκα με αναμμένο δαυλό (Widzę kobietę z płonącą pochodnią). Potem dodaj interpretację: Μου φαίνεται ότι είναι η Διαβολή (Wydaje mi się, że to Oszczerstwo). Sam Lukian wyraża się z taką samą ostrożnością w swojej starogreczyźnie, więc czytaj go przez naszą nowogrecką wersję.

• Według Pliniusza Apelles i Protogenes rywalizowali, kreśląc coraz cieńsze linie na jednej desce, która później spłonęła w pożarze na Palatynie w Rzymie.
• Według Strabona Kos uzyskało obniżenie daniny o 100 talentów w zamian za Afrodytę wyłaniającą się z morza.
• Pliniusz twierdzi, że konie zarżały tylko na widok konia namalowanego przez Apellesa.
• Lukian mówi, że przewodnik podał mu imiona niektórych postaci z Oszczerstwa.