Waso Katraki

Katraki urodziła się w 1914 roku w Aitoliko, małym mieście zbudowanym na wyspie w lagunie koło Missolungi, w zachodniej Grecji. Krajobraz wody, trzcin i kamienia oraz ciężkie życie rybaków pozostały z nią na zawsze. W 1936 roku wstąpiła do Szkoły Sztuk Pięknych w Atenach, gdzie studiowała malarstwo u Konstandinosa Partenisa i odkryła grafikę, sztukę, która miała stać się jej własną, u Jannisa Kefalinosa, który odnawiał wówczas grecką grafikę. Dyplom uzyskała w 1940 roku.

Wojna i okupacja niemiecka ukształtowały ją jako artystkę i obywatelkę. W tych latach ona i jej mąż, lekarz Jorgos Katrakis, przyłączyli się do frontu oporu EAM, a ona tworzyła drzeworyty o głodzie, żałobie i walce, proste i bezpośrednie obrazy, które można było powielać i rozpowszechniać. Pozostała kobietą lewicy, a klęska lewicy w wojnie domowej i prześladowania kolejnych dekad są obecne w jej twórczości.

W latach 50. i 60. jej sztuka dojrzała, a sława rosła w Grecji i za granicą. W 1966 roku pokazała dwa monumentalne dzieła na 33. Biennale w Wenecji, wśród nich Η πτώση του Καραϊσκάκη (Upadek Karaiskakisa), i otrzymała międzynarodową nagrodę Tamarind za litografię, rzadkie międzynarodowe uznanie dla greckiej graficzki. Rok później, 21 kwietnia 1967 roku, w pierwszym dniu wojskowego zamachu stanu, została aresztowana i zesłana na wyspę-więzienie Gyaros wraz z innymi przeciwnikami dyktatury; międzynarodowa kampania wywalczyła jej uwolnienie w 1968 roku. Po powrocie demokracji w 1974 roku nadal pracowała i wystawiała w Atenach, czczona jako jedna z najważniejszych greckich artystek swojego pokolenia, aż do śmierci w 1988 roku.

Pierwszy wielki zespół prac Katraki to drzeworyty. W czerni i bieli, z głębokimi cięciami i silnymi kontrastami, przedstawiała ludzi swoich czasów: kobiety w czerni, robotników, uchodźców, zmarłych i tych, którzy ich opłakują. W tych obrazach nie ma nic dekoracyjnego; jak ludowy lament mówią niewieloma, ciężkimi słowami. Jej postacie są często frontalne, nieruchome, niemal jak ikony lub archaiczne posągi, i ta nieruchomość daje im siłę.

Około 1950 roku rozwinęła swoją najbardziej osobistą technikę: ryt w kamieniu. Zamiast w drewnie rzeźbiła bezpośrednio w płytach piaskowca i odbijała z nich, albo wystawiała same rytowane kamienie. Szorstki, prastary materiał doskonale pasował do jej tematów. Wielkie głowy i ciała wyłaniają się z kamienia, jakby zawsze w nim były, a pęknięcia i ziarno powierzchni stają się częścią obrazu. Matki trzymające dzieci, mężczyźni ze związanymi rękami, postacie za kratami, tłumy stojące razem: jej tematy to ból, opór i ludzka godność, ale także wytrwałość i nadzieja.

Jej styl łączy kilka greckich tradycji, ikonę bizantyjską, ludową rzeźbę pasterzy i kamieniarzy, prostotę wczesnej rzeźby greckiej, z nowoczesnym, niemal abstrakcyjnym wyczuciem formy. Jej obrazy ściśle związały się z pamięcią o ruchu oporu i politycznym zesłaniu w Grecji. Niewielu greckich artystów wyraziło zbiorowe doświadczenie XX wieku z taką surowością i taką czułością.

Najlepszym miejscem, by poznać Katraki, jest jej rodzinne miasto: Μουσείο Βάσως Κατράκη (Muzeum Waso Katraki, oficjalnie ośrodek sztuk graficznych) w Aitoliko, otwarte w 2006 roku, przechowuje prace, które zostawiła miejscu urodzenia: odbitki i rytowane kamienie, pokazujące, jak powstawały jej obrazy. Jej prace znajdują się też w Galerii Narodowej w Atenach i w innych greckich kolekcjach, często pojawiają się na wystawach o ruchu oporu i o greckiej grafice. Wielu greckich grafików kolejnych pokoleń uważa ją za wzór. Wizyta w Aitoliko, połączona z pobliskim Missolungi i jego laguną, to piękny sposób, by zobaczyć krajobraz, który ją ukształtował, a uczący się może poćwiczyć opisywanie po grecku jednej z jej postaci: kim jest, co wyraża, co dodaje kamień.

• Rytowała bezpośrednio w kamieniu, technikę tę uczyniła swoją od lat 50.
• W 1966 roku zdobyła międzynarodową nagrodę Tamarind za litografię na Biennale w Wenecji.
• Rok później, w pierwszym dniu zamachu stanu w 1967 roku, junta wojskowa aresztowała ją i zesłała na wyspę-więzienie Gyaros.
• Jej rodzinne miasto Aitoliko leży na wyspie w lagunie, a ten krajobraz naznaczył jej sztukę.