Stratis Tsirkas

Urodził się jako Jannis Chadziandreas w Kairze 23 lipca 1911 roku, w wielkiej i zamożnej greckiej społeczności Egiptu, która liczyła wówczas znacznie ponad sto tysięcy osób w Aleksandrii, Kairze i miastach nad Nilem. Dorastał między greckimi szkołami a arabskim i kosmopolitycznym miastem, a od siedemnastego roku życia zarabiał na życie w Narodowym Banku Egiptu, jako księgowy w Górnym Egipcie, a od 1939 roku jako kierownik garbarni w Aleksandrii, pisząc w wolnym czasie. W 1930 roku poznał Kawafisa. W latach trzydziestych publikował poezję, przede wszystkim Φελλάχοι (Felasi, 1937), i uczestniczył w lewicowych i antyfaszystowskich kręgach egipskiego hellenizmu.

Podczas drugiej wojny światowej Egipt stał się bazą greckiego rządu na uchodźstwie i greckich sił zbrojnych na Bliskim Wschodzie, a Tsirkas z bliska przeżył targające nimi niepokoje polityczne: walki między rojalistami a lewicą, bunty z 1943 i 1944 roku i ich stłumienie. Wydarzenia te stały się surowcem jego prozy. Po wojnie publikował opowiadania, a w 1958 roku swoje pierwsze wielkie studium o Kawafisie. W 1963 roku, gdy grecka społeczność Egiptu rozpadała się za rządów Nasera, osiadł w Atenach. Pierwszy tom trylogii, Η Λέσχη (1960), doprowadził go do otwartego konfliktu z kierownictwem Partii Komunistycznej, które zażądało, by się go wyparł; odmówił i został wykluczony, a po rozłamie partii w 1968 roku przystąpił do reformatorskiej Komunistycznej Partii Wewnętrznej. Zmarł w Atenach 27 stycznia 1980 roku.

Ακυβέρνητες Πολιτείες (Miasta bez sternika) składa się z Η Λέσχη (Klub, 1960), którego akcja toczy się w Jerozolimie, Αριάγνη (Ariagni, 1962) – w Kairze, i Η Νυχτερίδα (Nietoperz, 1965) – w Aleksandrii, wszystkie w latach 1942–44. W centrum stoi Manos Simonidis, grecki oficer i człowiek lewicy, wciągnięty w spisek, miłość i zwątpienie, ale trylogia roi się od głosów: emigracyjni politycy, brytyjscy agenci, arabscy nacjonaliści, żydowscy uchodźcy, aleksandryjscy kupcy, prostytutki i żołnierze. Tsirkas posługuje się monologiem wewnętrznym, zmiennymi punktami widzenia, listami i dokumentami, a jego książki często porównuje się z wielkimi europejskimi powieściami modernistycznymi; francuski przekład z 1971 roku przyniósł mu sławę za granicą i zdobył w 1972 roku francuską nagrodę dla najlepszej powieści zagranicznej. Przede wszystkim trylogia mówi o sumieniu: co przyzwoity człowiek jest winien sprawie i czego sprawa może od niego żądać.

Jego ostatnia powieść, Η χαμένη άνοιξη (Utracona wiosna, 1976), przenosi się do Aten i w czas kryzysu politycznego 1965 roku. Jego twórczość krytyczna jest równie ważna. W Ο Καβάφης και η εποχή του (Kawafis i jego epoka, 1958) oraz Ο πολιτικός Καβάφης (Kawafis polityczny, 1971) umieścił poetę w rzeczywistej Aleksandrii okupacji brytyjskiej i egipskiego ruchu narodowego, dowodząc, że wiele wierszy historycznych niesie ukryte znaczenia polityczne. Podejście to było kwestionowane, ale otworzyło nowy sposób czytania Kawafisa.

Miasta bez sternika są regularnie wymieniane wśród najważniejszych greckich powieści XX wieku i wykładane na greckich uniwersytetach. Dla czytelników zainteresowanych zaginionym greckim światem Egiptu Tsirkas jest, obok Kawafisa, niezbędnym przewodnikiem: kawiarnie i kluby Aleksandrii i Kairu, mieszanina języków, poczucie społeczności, która wkrótce zniknie. Jego eseje pozostają punktem wyjścia każdej dyskusji o Kawafisie i polityce. Dobry pomysł: przeczytaj pierwsze strony Η Λέσχη i zauważ, jak szybko zmieniają się głosy; potem przeczytaj «Η πόλις» (Miasto) Kawafisa i zastanów się, dlaczego obaj pisarze widzieli w Aleksandrii miasto, którego nie można opuścić.

• Stratis Tsirkas to pseudonim; prawdziwe nazwisko pisarza brzmiało Jannis Chadziandreas.
• Akcja każdego tomu trylogii toczy się w innym mieście: Jerozolimie, Kairze, Aleksandrii.
• Pierwszy tom, Klub, doprowadził do zerwania z kierownictwem Partii Komunistycznej, które wykluczyło go, gdy odmówił wyparcia się książki.
• Mieszkał w Egipcie do 1963 roku i osiadł w Atenach dopiero po pięćdziesiątce.