Izokrates

Izokrates urodził się w Atenach w 436 r. p.n.e., pięć lat przed wybuchem wojny peloponeskiej. Według późniejszych Żywotów dziesięciu mówców jego ojciec Teodor z demu Erchia posiadał warsztat, w którym niewolnicy wyrabiali aulosy, podwójne instrumenty stroikowe często tłumaczone jako „flety”, i mógł zapewnić dzieciom znakomite wykształcenie. Ta sama tradycja wymienia Prodikosa, Gorgiasza i Tejzjasza wśród nauczycieli młodzieńca. Wojna pozbawiła rodzinę dużej części majątku. Po klęsce Aten w 404 r. p.n.e. Izokrates przez kilka lat pracował jako logograf, czyli zawodowy autor mów sądowych, które klienci wygłaszali sami.

Około 390 r. p.n.e. otworzył własną szkołę retoryki, którą wolał nazywać filozofią. Nauczał ponad pięćdziesiąt lat i wzbogacił się na tyle, że mógł sfinansować okręt wojenny. Do uczniów łączonych z jego osobą należą historycy Efor i Teopomp, wódz Tymoteusz, Nikokles z Cypru oraz mówcy Isajos, Likurg i Hyperejdes, choć niektóre imiona opierają się wyłącznie na tradycji antycznej. Unikał zgromadzenia ludowego, powołując się na słaby głos i nieśmiałość. Antidosis napisał w wieku 82 lat, a Panatenaikos ukończył mając około 97. Zmarł w 338 r. p.n.e., krótko po bitwie pod Cheroneą. Antyczna opowieść, że zagłodził się z rozpaczy, jest niepewna, bo list do Filipa przypisywany jego ostatnim dniom wciąż brzmi z nadzieją.

Izokrates pisał prozę przeznaczoną do czytania, a nie tylko do słuchania. Jego sześć zachowanych mów sądowych, takich jak Αἰγινητικός (Mowa eginecka), pochodzi z lat pracy logografa i dotyczy prywatnych spraw o spadki, pieniądze i majątek. Mowy szkolne są inne: krążyły w piśmie jako wzory stylu i myśli politycznej, często w formie mów, których nigdy nie wygłoszono. W Κατὰ τῶν σοφιστῶν (Przeciw sofistom), około 390 r. p.n.e., zaatakował nauczycieli obiecujących zbyt wiele i przedstawił własny program: talent, nauczanie i ćwiczenie. Jego Ἑλένης ἐγκώμιον (Pochwała Heleny) krytykuje wcześniejsze ujęcie tej samej bohaterki, zwykle utożsamiane z mową Gorgiasza, i proponuje własny wzór.

Jego najsłynniejsze dzieło, Πανηγυρικός (Panegiryk), ukazało się około 380 r. p.n.e. Wzywa Greków do zakończenia sporów i zjednoczenia się przeciw Persji pod przewodem Aten i Sparty. Później, w Φίλιππος (Filip) z 346 r. p.n.e., zaprosił Filipa II Macedońskiego, by stanął na czele tej wyprawy. Περὶ ἀντιδόσεως (Antidosis) broni jego życia i nauczania w formie wyobrażonego procesu. Jego styl słynie z długich, starannie zbudowanych okresów o wyważonych członach, podobnych zakończeniach i płynnym brzmieniu. Dla Izokratesa ćwiczenie w mowie było zarazem ćwiczeniem osądu i charakteru, a późniejsi nauczyciele retoryki uważnie go studiowali.

Izokrates pozostaje lekturą podstawową w studiach klasycznych, a antologia Centrum Języka Greckiego prezentuje jego Helenę z przekładem na nowogrecki. Jego zdanie z Panegiryku o Grekach i wykształceniu jest często cytowane, czasem daleko od kontekstu: w mowie to pochwała Aten i ich kultury. Zacznij od cytatu na tej stronie i naszego przekładu na nowogrecki. Znajdź w oryginale dwa przeciwstawienia: μηκέτι… ἀλλά (już nie… lecz) i μᾶλλον… ἤ (raczej… niż). Następnie napisz dwa własne zdania po nowogrecku, rekomendację i jej uzasadnienie, na przykład: Προτείνω να διαβάζεις λίγα ελληνικά κάθε μέρα, γιατί η γλώσσα θέλει επιμονή (proponuję, żebyś codziennie czytał trochę po grecku, bo język wymaga wytrwałości). Na koniec oceń, czy twoje zdania brzmią jak rada w klasie, czy jak argument w sądzie.

• Według późniejszej anegdoty Izokrates porównywał się do osełki: sama nie tnie, ale czyni żelazo ostrym.
• W Panatenaikosie mówi, że miał 94 lata, gdy go zaczął, i 97, gdy wrócił, by go dokończyć.
• Pod jego imieniem zachowało się dziewięć listów, ale nie wszystkie są na pewno jego.
• Jego szkoła rywalizowała z Akademią Platona w Atenach IV wieku p.n.e.