Nikos Engonopulos

Engonopulos urodził się w Atenach 21 października 1907 roku w rodzinie o korzeniach w Konstantynopolu, gdzie spędził część dzieciństwa w czasie pierwszej wojny światowej. W latach 1923–1927 uczęszczał do liceum w Paryżu i wrócił do Grecji, by odbyć służbę wojskową, z francuskim jako drugim językiem ojczystym. Przez kilka lat pracował jako urzędnik i tłumacz, a w 1932 roku wstąpił do ateńskiej Szkoły Sztuk Pięknych, gdzie studiował u Konstandinosa Partenisa; równocześnie pracował w pracowni Fotisa Kondoglu, który nauczył jego i Jannisa Tsarouchisa techniki malarstwa bizantyjskiego. Dwaj nauczyciele, jeden modernista, drugi tradycjonalista, pozostali biegunami jego sztuki.

Jego pierwsze tomiki, «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν» (Nie rozmawiać z kierowcą, 1938) i «Τα κλειδοκύμβαλα της σιωπής» (Klawikordy ciszy, 1939), wywołały szyderstwa ateńskiej prasy i żarty w rewiach satyrycznych; «Engonopulos» stał się na pewien czas synonimem bzdury. Nie odpowiadał i nie zmienił się. W latach 1940–41 walczył na froncie albańskim; schwytany przez Niemców, był przetrzymywany w obozie pracy i uciekł z powrotem do Aten. Zimą 1942–43 w okupowanych Atenach napisał «Μπολιβάρ».

Od 1945 roku uczył rysunku i malarstwa na Wydziale Architektury Narodowego Uniwersytetu Technicznego (Politechniki), w 1969 roku został profesorem zwyczajnym, a w 1973 roku przeszedł na emeryturę. Reprezentował Grecję na Biennale w Wenecji w 1954 roku, dwukrotnie, w 1958 i 1979 roku, otrzymał Pierwszą Nagrodę Państwową za poezję i zmarł w Atenach 31 października 1985 roku, dziesięć dni po swoich siedemdziesiątych ósmych urodzinach.

Tytuł jego pierwszej książki to napis z greckich autobusów; w środku są wiersze, których obrazy pochodzą ze snów, od Lautréamonta i de Chirico, z kronik bizantyjskich i pieśni kleftów, w grece, która bez ostrzeżenia przeskakuje od ulicznej demotyki do najbardziej oficjalnej katharewusy. Krytycy uznali to za żart; on mówił poważnie. Jego surrealizm, podobnie jak surrealizm jego przyjaciela Andreasa Embirikosa, był sposobem, by przemówiły naraz wszystkie warstwy języka greckiego i greckiej przeszłości.

«Μπολιβάρ, ένα ελληνικό ποίημα» (1944) jest tego dowodem. Simón Bolívar, wyzwoliciel Ameryki Południowej, zostaje przywołany jako grecki bohater i postawiony obok Odyseasa Andrutsosa i bojowników z 1821 roku; pojawia się w górach Rumelii i na wyspach Morza Egejskiego, «piękny jak Grek», a poemat, po części hymn, po części ludowy lament, po części manifest, jest wyzywającą odpowiedzią na okupację. Po wojnie trafił do antologii szkolnych. Późniejsze tomiki, «Έλευσις» (Eleusis, 1948), «Εν ανθηρώ Έλληνι λόγω» (Kwitnącą mową grecką, 1957) i «Στην κοιλάδα με τους ροδώνες» (W dolinie różanych ogrodów, 1978), zachowują ten sam głos, teraz spokojniejszy, często elegijny, zawsze dumnie grecki w swoim materiale.

Jako malarz stworzył własny świat: wydłużone postacie bez twarzy, jak manekiny krawieckie, stojące na dziedzińcach, w portach i neoklasycystycznych pokojach w ostrym greckim świetle, ubrane w stroje z wojny o niepodległość albo zupełnie nagie, wśród kolumn, statków i instrumentów muzycznych. Kolory są kolorami ikon bizantyjskich i ludowego malarza Teofilosa, przestrzeń przestrzenią de Chirico. Wiersze i obrazy nawzajem się ilustrują.

«Μπολιβάρ» to Engonopulos, którego znają Grecy: jego wers «Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Έλληνας» stał się przysłowiowy, poemat znajduje się w antologiach licealnych razem z krótkim «Ποίηση 1948», jego odpowiedzią na pytanie, jak pisać poezję w czasie wojny domowej, a kompozytor Nikos Mamangakis skomponował muzykę do «Μπολιβάρ» w 1968 roku. Galeria Narodowa w Atenach posiada jego obrazy, stulecie jego urodzin w 2007 roku uczczono wystawami i nowymi wydaniami, a jego twórczość czyta się dziś obok Elitisa i Embirikosa jako jeden z trzech wielkich głosów greckiego surrealizmu. Uczący się może zacząć od powolnego czytania «Μπολιβάρ» na głos, pozwalając, by zmiany rejestru po prostu się działy, zanim przejdzie do stron serwisu poświęconych Elitisowi i Tsarouchisowi, jego kolegom ze studiów i przyjaciołom.

• Tytuł jego pierwszej książki, «Μην ομιλείτε εις τον οδηγόν», to tabliczka, która wisiała nad siedzeniem kierowcy w każdym greckim autobusie; czytelnicy w 1938 roku uznali to za psikus.
• «Μπολιβάρ» krążył w odpisach ręcznych i maszynowych i był czytany na tajnych spotkaniach w okupowanych Atenach przed pierwszym drukiem w 1944 roku.
• Dwukrotnie otrzymał Pierwszą Nagrodę Państwową za poezję, w odstępie dwudziestu jeden lat (1958 i 1979), i reprezentował Grecję jako malarz na Biennale w Wenecji w 1954 roku.
• Technikę malarstwa bizantyjskiego poznał u Fotisa Kondoglu razem z Jannisem Tsarouchisem, a przez prawie trzydzieści lat uczył rysunku kolejne pokolenia greckich architektów na Politechnice.