Μελισσάνθη

Η Μελισσάνθη γεννήθηκε στην Αθήνα ως Ήβη Κούγια. Οι περισσότερες βιβλιοθηκονομικές εγγραφές δίνουν ως ημερομηνία γέννησης τον Απρίλιο του 1907, ενώ ορισμένα βιβλία αναφοράς γράφουν 1910. Σπούδασε Γαλλική και Γερμανική Φιλολογία στο Γαλλικό Ινστιτούτο και στην Abendschule (βραδινή σχολή) της Αθήνας, φοίτησε στην προπολεμική Δημοσιογραφική Σχολή Αθηνών και ασχολήθηκε επίσης με τη μουσική, τη ζωγραφική και τον χορό. Το 1932 παντρεύτηκε τον Ιωάννη Σκανδαλάκη, δικηγόρο, πολιτικό και συγγραφέα φιλοσοφικών δοκιμίων, και συχνά αναφέρεται ως Κούγια-Σκανδαλάκη. Με λατινικούς χαρακτήρες το όνομά της γράφεται Ivi, Eve ή Hebe.

Βιοποριζόταν ως δημοσιογράφος και καθηγήτρια Γαλλικών. Από το 1945 έως το 1955 συνεργάστηκε στα λογοτεχνικά προγράμματα του εθνικού ραδιοφώνου, παρουσιάζοντας ελληνική και ξένη ποίηση καθώς και δικά της έργα. Έγραψε επίσης κριτική και φιλοσοφικά δοκίμια και μετέφρασε ποίηση· η Έμιλι Ντίκινσον, ο Ρόμπερτ Φροστ και ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε αναφέρονται ανάμεσα στους ποιητές που μετέφρασε. Ήταν μέλος της Γυναικείας Λογοτεχνικής Συντροφιάς από το 1961 έως το 1972 και της Επιτροπής Κρατικών Βραβείων από το 1969 έως το 1975.

Νεκρολογικό άρθρο του κριτικού Δημήτρη Καραμβάλη, δημοσιευμένο το 1992, τοποθετεί τον θάνατό της την Παρασκευή 9 Νοεμβρίου 1990, και οι εγγραφές καθιερωμένων ονομάτων των βιβλιοθηκών δίνουν επίσης 1990. Ορισμένα μεταγενέστερα βιβλία αναφοράς γράφουν 1991.

Η Μελισσάνθη πρωτοεμφανίστηκε το 1930 με τις «Φωνές εντόμου», και έναν χρόνο αργότερα οι «Προφητείες» χαιρετίστηκαν ως το λογοτεχνικό γεγονός της χρονιάς. Τα πρώτα αυτά βιβλία είναι θρησκευτικά, σχεδόν μυστικιστικά, και κοντά στον συμβολισμό. Το «Ο γυρισμός του ασώτου» (1936), ποίημα έκτασης βιβλίου που ο τίτλος του θυμίζει την ευαγγελική παραβολή, ακολουθήθηκε από έπαινο της Ακαδημίας Αθηνών το 1936. Η «Λυρική εξομολόγηση» (1945) πήρε εύφημο μνεία για το Βραβείο Παλαμά, και περίπου από εκείνη τη χρονιά η ποιήτρια πέρασε σταδιακά από το παραδοσιακό μέτρο στον ελεύθερο στίχο, ανανεώνοντας μαζί τη θεματολογία και τη γλώσσα της.

Μεταγενέστερα βιβλία είναι «Το ανθρώπινο σχήμα» (1961) και «Το φράγμα της σιωπής», που κέρδισε το Β΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1965. Τα συγκεντρωτικά «Ποιήματα 1930–1974» παρουσιάστηκαν κριτικά το 1976, τη χρονιά που της απονεμήθηκε το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης. Η κριτική τοποθετεί το έργο της ανάμεσα στη θρησκευτική πίστη και την υπαρξιακή αγωνία. Η μεταφράστριά της Κάθριν Μάρις σημειώνει ότι για ένα διάστημα ένιωσε ασύμβατη με την πνευματική ατμόσφαιρα των μέσων του αιώνα, σταμάτησε να γράφει και στράφηκε στον Καρλ Γιουνγκ· τα ποιήματα που ακολούθησαν είναι οντολογικά μάλλον παρά θρησκευτικά. Η ίδια περιέγραφε απλά τη μέθοδό της: μιλούσε έμμεσα, με αλληγορικά σύμβολα. Οι τίτλοι της δείχνουν αυτή τη μέθοδο σε μικρογραφία.

Η Μελισσάνθη έχει μεταφραστεί λιγότερο από τον Σεφέρη, τον Ελύτη ή τον Ρίτσο, αλλά δεν έχει ξεχαστεί. Μια δίγλωσση ανθολογία, το «Hailing the Ascending Morn», σε επιμέλεια της Μαρίας Φέλκερ-Καμαρινέα, κυκλοφόρησε το 1987· το περιοδικό «Πάροδος» δημοσίευσε το 2004 ένα ποίημά της και τη συνομιλία της με την ποιήτρια Γιολάντα Πέγκλη· και νέες αγγλικές αποδόσεις της Κάθριν Μάρις δημοσιεύτηκαν στο «The Yale Review» το 2025. Μια εργασία του Πανεπιστημίου Αθηνών μελέτησε την ποιητική της. Δοκιμάστε μια μικρή άσκηση με τους τίτλους της: πάρτε «Το φράγμα της σιωπής» και γράψτε μια ελληνική πρόταση που εξηγεί την εικόνα, για παράδειγμα «Η σιωπή γίνεται τοίχος ανάμεσα στους ανθρώπους». Έπειτα κάντε το ίδιο για τις «Φωνές εντόμου». Οι προτάσεις αυτές είναι δικές σας ερμηνείες, όχι στίχοι από τα ποιήματά της.

• Το ψευδώνυμό της, Μελισσάνθη, θυμίζει τις λέξεις «μέλισσα» και «άνθος».
• Τιμήθηκε τόσο με το Β΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης (1965) όσο και με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης (1976).
• Επί δέκα χρόνια, από το 1945 έως το 1955, παρουσίαζε ποίηση στο εθνικό ραδιόφωνο.
• Ο κύκλος τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι «Η εποχή της Μελισσάνθης» έχει το ψευδώνυμό της, όμως η Μελισσάνθη του είναι συμβολική μορφή, και ο συνθέτης αφιέρωσε το έργο στη μνήμη της μητέρας του.