Κάρολος Κουν

Ο Κουν γεννήθηκε στις 13 Σεπτεμβρίου 1908 στην Προύσα της Μικράς Ασίας, από πατέρα γερμανικής καταγωγής και Ελληνίδα μητέρα, και μεγάλωσε στην Κωνσταντινούπολη, όπου φοίτησε στο αμερικανικό Ρόμπερτ Κολέγιο. Μετά από έναν χρόνο στη Σορβόννη ήρθε στην Αθήνα το 1929 για να διδάξει αγγλικά στο Κολλέγιο Αθηνών, και εκεί, με τους μαθητές του, σκηνοθέτησε για πρώτη φορά: τους Όρνιθες, τους Βατράχους του Αριστοφάνη και τον Κύκλωπα στον κήπο του σχολείου, με μάσκες και λαϊκές φορεσιές. Το 1934, με τον ζωγράφο Γιάννη Τσαρούχη και τον ηθοποιό Διονύση Δεβάρη, ίδρυσε τη βραχύβια Λαϊκή Σκηνή, όπου ανέβασε την κρητική τραγωδία Ερωφίλη και την Άλκηστη του Ευριπίδη σε ένα ύφος που ονόμαζε «ελληνικό λαϊκό εξπρεσιονισμό».

Το φθινόπωρο του 1942, μέσα στη γερμανική Κατοχή και την πείνα, εγκαινίασε το Θέατρο Τέχνης με την Αγριόπαπια του Ίψεν και έναν θίασο άγνωστων νέων ηθοποιών που ήταν και μαθητές του, ανάμεσά τους η νεαρή Μελίνα Μερκούρη. Το θέατρο έκλεισε από έλλειψη χρημάτων το 1949, και όταν άνοιξε ξανά το 1954 ήταν πια στο Υπόγειο, ένα υπόγειο κάτω από τη στοά Ορφέως στην οδό Πεσμαζόγλου, εκατόν πενήντα θέσεις γύρω από μια γυμνή σκηνή, που έμεινε η στέγη και το σύμβολό του.

Συνέχισε να δουλεύει και στη δικτατορία του 1967–74, όταν το κοινό διάβαζε τις παραστάσεις του Αριστοφάνη ως πράξεις αντίστασης, και πέθανε στην Αθήνα στις 14 Φεβρουαρίου 1987. Το Θέατρο Τέχνης, η σχολή του και οι δύο σκηνές του, το Υπόγειο και το κτίριο της οδού Φρυνίχου στην Πλάκα, συνεχίζουν με το όνομα Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν.

Το πρώτο επίτευγμα του Κουν ήταν ότι έφερε τον εικοστό αιώνα στην ελληνική σκηνή. Το Θέατρο Τέχνης παρουσίασε για πρώτη φορά στην Ελλάδα Πιραντέλο, Λόρκα και Τένεσι Ουίλιαμς· το Λεωφορείον ο Πόθος του 1949, με τη Μερκούρη ως Μπλανς και μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, με το τραγούδι «Χάρτινο το φεγγαράκι», είναι σταθμός στη μνήμη της Αθήνας. Στις δεκαετίες του 1950 και του 1960 ακολούθησαν Μπρεχτ, Ιονέσκο, Μπέκετ και Πίντερ, παιγμένοι από έναν θίασο που δούλευε και μελετούσε μαζί, σε αντίδραση προς το σύστημα των πρωταγωνιστών του εμπορικού θεάτρου. Το δεύτερο επίτευγμά του ήταν η ελληνική δραματουργία: το 1957 ανέβασε την Αυλή των θαυμάτων του άγνωστου τότε Ιάκωβου Καμπανέλλη, το έργο που θεμελίωσε το νεοελληνικό θέατρο, και στη συνέχεια ανέδειξε τη Λούλα Αναγνωστάκη, τον Δημήτρη Κεχαΐδη και άλλους.

Το τρίτο ήταν ο Αριστοφάνης. Οι Όρνιθες του στο Ηρώδειο τον Αύγουστο του 1959, σε μετάφραση Βασίλη Ρώτα, με μουσική Χατζιδάκι, σκηνικά και κοστούμια Τσαρούχη και χορογραφία Ζουζούς Νικολούδη, αντιμετώπιζαν την κωμωδία σαν ζωντανό λαϊκό πανηγύρι, με βυζαντινή ψαλμωδία και χειρονομίες του Καραγκιόζη. Ένας ιερέας παρωδημένος σε ύφος ορθόδοξης λειτουργίας προκάλεσε σκάνδαλο· ο υπουργός Κωνσταντίνος Τσάτσος απαγόρευσε τις επόμενες παραστάσεις μετά την πρεμιέρα. Η παράσταση ξανανέβηκε το 1960, πήρε το πρώτο βραβείο στο Θέατρο των Εθνών στο Παρίσι το 1962 και περιόδευε για δεκαετίες. Ακολούθησαν οι Πέρσες (Λονδίνο 1965), οι Βάτραχοι, οι Αχαρνής, ο Οιδίπους Τύραννος και οι Βάκχες, και ο τρόπος του να παίζει τους αρχαίους, χορικός, μουσικός, ριζωμένος στη λαϊκή τελετουργία κι όχι στο μάρμαρο, έγινε ο ελληνικός τρόπος.

Κατεβείτε τη σκάλα για το Υπόγειο στην οδό Πεσμαζόγλου ή μπείτε στο Θέατρο Τέχνης στην οδό Φρυνίχου στην Πλάκα και βρίσκεστε στο σπίτι του Κουν· ο θίασος και η δραματική σχολή φέρουν ακόμη το όνομά του, και οι απόφοιτοί της, από τον Γιώργο Λαζάνη, τον Μίμη Κουγιουμτζή και τη Ρένη Πιττακή ως τους ηθοποιούς της σημερινής τηλεόρασης, χαρακτηρίζονται στην Ελλάδα απλώς «από το Θέατρο Τέχνης». Οι Όρνιθές του ξαναπαίχτηκαν πολλές φορές, και η μουσική του Χατζιδάκι κυκλοφορεί σε δίσκο. Απόσπασμα από την Αυλή των θαυμάτων του Καμπανέλλη, που εκείνος ανακάλυψε, διδάσκεται στο λύκειο. Οι ομιλίες και τα κείμενά του κυκλοφόρησαν με τον τίτλο Κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας (1987), φράση που οι άνθρωποι του ελληνικού θεάτρου επαναλαμβάνουν σαν πιστεύω.

• Οι πρώτες του παραστάσεις ήταν σχολικές: Αριστοφάνης με τα αγόρια του Κολλεγίου Αθηνών στις αρχές της δεκαετίας του 1930, με μάσκες και λαϊκές φορεσιές.
• Το Θέατρο Τέχνης άνοιξε το 1942, μέσα στην πείνα της Κατοχής, με την Αγριόπαπια του Ίψεν και έναν θίασο από σπουδαστές.
• Οι Όρνιθες του 1959 απαγορεύτηκαν από την ελληνική κυβέρνηση μετά από μία μόνο παράσταση και τρία χρόνια αργότερα πήραν το πρώτο βραβείο στο Θέατρο των Εθνών στο Παρίσι.
• Το Λεωφορείον ο Πόθος του 1949 χάρισε στην Ελλάδα ένα από τα πιο αγαπημένα της τραγούδια, το «Χάρτινο το φεγγαράκι» του Χατζιδάκι, που το τραγούδησε η Μελίνα Μερκούρη ως Μπλανς.