Η ζωή
Η Κυβέλη γεννήθηκε το 1888. Το πλήρες όνομά της καταγράφεται ως Κυβέλη Αδριανού ή Ανδριανού, όμως το ελληνικό κοινό την ήξερε απλώς με το μικρό της όνομα. Ως κορίτσι έκανε μαθήματα ορθοφωνίας και, πριν κλείσει τα δεκαπέντε, γράφτηκε στη νεοσύστατη δραματική σχολή του Βασιλικού Θεάτρου στην Αθήνα, που σύντομα έκλεισε. Τότε την προσέλαβε η Νέα Σκηνή του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου, ένας θίασος που ανέβαζε σύγχρονο ευρωπαϊκό και ελληνικό δράμα. Τον Δεκέμβριο του 1901 υποδύθηκε τη μικρή Χέντβιχ στην Αγριόπαπια του Ίψεν· τον πατέρα της Χέντβιχ έπαιζε ο ηθοποιός Μήτσος Μυράτ, με τον οποίο απέκτησε αργότερα μια κόρη, την ηθοποιό Μιράντα Μυράτ.
Το 1908 είχε ήδη δικό της θίασο, τον Θίασο Κυβέλης Αδριανού, που έπαιζε στην Αθήνα, σε άλλες ελληνικές πόλεις και σε ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού, όπως η Κωνσταντινούπολη και η Αίγυπτος. Εκείνη και η Μαρίκα Κοτοπούλη ήταν οι πρωταγωνίστριες της εποχής τους και διεκδικούσαν κάθε καινούργιο έργο του Γρηγορίου Ξενόπουλου. Το 1917, την περίοδο του Εθνικού Διχασμού, οι βασιλικές αρχές την απέκλεισαν από το Βασιλικό Θέατρο εξαιτίας της υποστήριξής της στον Ελευθέριο Βενιζέλο. Η σχέση της με τον πολιτικό Γεώργιο Παπανδρέου έφερε ένα παιδί και, στα τέλη της δεκαετίας του 1920, έναν γάμο που κατέληξε σε χωρισμό στα τέλη της δεκαετίας του 1940.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο εντάχθηκε στο Εθνικό Θέατρο, όπου ερμήνευσε πρωταγωνιστικούς ρόλους από το 1951 έως το 1967. Πέθανε στις 26 Μαΐου 1978.
Το έργο
Η τέχνη της Κυβέλης ζούσε στη σκηνή, γι’ αυτό το έργο της σώζεται σε προγράμματα, φωτογραφίες, κριτικές και καταγραφές παραστάσεων και όχι σε βιβλία. Η βάση δεδομένων IbsenStage του Πανεπιστημίου του Όσλο την καταγράφει σε σαράντα οκτώ παραστάσεις έργων του Ίψεν από το 1901 έως το 1930. Μετά τη Χέντβιχ υποδύθηκε τη Θέα Έλβστεντ και αργότερα την ίδια την Έντα στην Έντα Γκάμπλερ, τη Ρεγγίνα στους Βρικόλακες και, πάνω απ’ όλα, τη Νόρα στο Κουκλόσπιτο, ρόλο που έπαιζε από το 1907 έως το 1930 στην Αθήνα, στον Πειραιά, στον Βόλο και αλλού. Τα ελληνικά έργα ήταν εξίσου κεντρικά: η νεκρολογία του Βήματος το 1978 αναφέρει ανάμεσα στις επιτυχίες της τη «Φωτεινή Σάντρη» και τον «Πειρασμό» του Ξενόπουλου.
Η ύστερη πορεία της τεκμηριώνεται λεπτομερώς στο ψηφιακό αρχείο του Εθνικού Θεάτρου. Το 1951 υποδύθηκε τη λαίδη Πιττς στη «Δάφνη Λωρεόλα» του Τζέιμς Μπράιντυ, σε μετάφραση Νίκου Γκάτσου. Στις 4 Μαρτίου 1953 εμφανίστηκε ως κοντέσσα στο «Μυστικό της κοντέσσας Βαλέραινας» του Ξενόπουλου, σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού. Η παράσταση, που ανέβηκε ως φόρος τιμής στον συγγραφέα, ο οποίος είχε πεθάνει το 1951, γνώρισε μεγάλη επιτυχία. Επέστρεψε στον ρόλο το 1961, σε περιοδεία στη Λαμία, την Πάτρα, τον Βόλο, τα Ιωάννινα και τη Ρόδο, καθώς και στη Λευκωσία το 1967. Ήταν επίσης η Αρκάντινα στον Γλάρο του Τσέχοφ (1957), η Θεία στη Δόνα Ροζίτα του Λόρκα (1959), με μουσική του Μάνου Χατζιδάκι, και η γηραιά ηγουμένη κυρία ντε Κρουασύ στους Διαλόγους καρμηλιτισσών του Μπερνανός (1962).
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Την Κυβέλη τη θυμόμαστε ως μία από τις ηθοποιούς που διαμόρφωσαν τη νεοελληνική υποκριτική. Άγαλμά της από τη γλύπτρια Ναταλία Μελά (1992) βρίσκεται στην Αθήνα, και ο πίνακας «Η ηθοποιός Κυβέλη» (περ. 1920) του Νικολάου Λύτρα ανήκει στην Εθνική Πινακοθήκη. Στην Ερμούπολη της Σύρου, το Ινστιτούτο Κυβέλη, με την καθοδήγηση της δισεγγονής της Βαλεντίνης Ποταμιάνου, φυλάσσει ρούχα, γράμματα και φωτογραφίες της, ενώ η σειρά της ΕΡΤ «Φλόγα και Άνεμος» έφερε την ιστορία της στην τηλεόραση. Για εξάσκηση, ανοίξτε το πρόγραμμα του θιάσου της από το 1910 στα Wikimedia Commons. Διαβάστε «ΘΙΑΣΟΣ ΚΥΒΕΛΗΣ ΑΔΡΙΑΝΟΥ» και «ΤΙΜΗΤΙΚΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΙΣ» και γράψτε τον παλιό τύπο στα σημερινά ελληνικά: «τιμητική παράσταση». Έπειτα βρείτε τη διανομή του 1953 στο αρχείο του Εθνικού Θεάτρου και πείτε ποιος υποδύεται ποιον: «Η Κυβέλη υποδύεται την κοντέσσα Βαλέραινα».
Το ξέρατε;
- Ο Άγγελος Σικελιανός, αργότερα σπουδαίος ποιητής, εμφανίστηκε σε μικρό ρόλο στην ίδια Αγριόπαπια του 1901 όπου εκείνη υποδύθηκε τη Χέντβιχ.
- Τον Μάρτιο του 1904 η Νέα Σκηνή μετέφερε την παράσταση, με εκείνη ως Χέντβιχ, στο θέατρο «Απόλλων» της Ερμούπολης, την πόλη της Σύρου όπου βρίσκεται σήμερα το Ινστιτούτο Κυβέλη.
- Οι τελευταίες καταγεγραμμένες παραστάσεις της με το Εθνικό Θέατρο ως κοντέσσα Βαλέραινα δόθηκαν στη Λευκωσία τον Μάρτιο του 1967.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Η αγριόπαπια | Η αγριόπαπια — Χέντβιχ, Νέα Σκηνή | 1901 |
| Το κουκλόσπιτο | Το κουκλόσπιτο — Νόρα | 1907 |
| Το μυστικό της κοντέσσας Βαλέραινας | Το μυστικό της κοντέσσας Βαλέραινας — η κοντέσσα, Εθνικό Θέατρο | 1953 |
| Ο γλάρος | Ο γλάρος — Αρκάντινα | 1957 |
| Δόνα Ροζίτα | Δόνα Ροζίτα — η Θεία | 1959 |
| Διάλογοι καρμηλιτισσών | Διάλογοι καρμηλιτισσών — κυρία ντε Κρουασύ | 1962 |
Μια φράση που μένει
Η ζωή είναι χαρά. Δεν είναι χρέος.
I zoí íne chará. Den íne chréos.
