Σαπφώ

Σχεδόν όλα όσα ξέρουμε για τη ζωή της Σαπφούς προέρχονται από τα δικά της αποσπάσματα και από πολύ μεταγενέστερους, αναξιόπιστους συγγραφείς. Γεννήθηκε γύρω στο 630 π.Χ. στη Λέσβο, είτε στην Ερεσό, στα δυτικά του νησιού, είτε στη Μυτιλήνη, την κύρια πόλη του, σε αριστοκρατική οικογένεια. Τα ποιήματα αναφέρουν μια κόρη, την Κλεΐδα, και τρία αδέλφια, ανάμεσά τους τον Χάραξο, έμπορο που εμπορευόταν στην Αίγυπτο και τον οποίο μαλώνει στο λεγόμενο «Ποίημα των Αδελφών», και τον Λάριχο, νεαρό οινοχόο.

Η Λέσβος γύρω στο 600 π.Χ. σπαρασσόταν από συγκρούσεις ανάμεσα σε αριστοκρατικές οικογένειες, και η οικογένεια της Σαπφούς βρέθηκε στην ηττημένη πλευρά: ένα αρχαίο χρονικό αναφέρει ότι πέρασε μερικά χρόνια εξόριστη στη Σικελία, πιθανότατα στις Συρακούσες, πριν επιστρέψει στην πατρίδα της. Στη Λέσβο φαίνεται πως ηγούνταν ενός κύκλου νέων γυναικών που τραγουδούσαν, μάθαιναν μουσική και προετοιμάζονταν για τον γάμο· πολλά ποιήματα απευθύνονται σε αυτές ονομαστικά: Ανακτορία, Ατθίδα, Γογγύλα.

Η γνωστή ιστορία ότι έπεσε από τον λευκό βράχο της Λευκάδας από έρωτα για έναν βαρκάρη ονόματι Φάωνα είναι επινόηση της κωμικής σκηνής μεταγενέστερων αιώνων, και η χρονολογία του θανάτου της είναι άγνωστη· ένα όψιμο απόσπασμα, το «Ποίημα του Τιθωνού» που δημοσιεύτηκε το 2004, τη δείχνει να παραπονιέται ότι τα γόνατά της δεν τη σηκώνουν πια στον χορό, άρα έζησε τουλάχιστον ως τα γηρατειά.

Η Σαπφώ έγραφε στην αιολική διάλεκτο της Λέσβου, που ακούγεται διαφορετικά από την αττική των κλασικών: σελάννα για τη σελήνη, ἔμμεναι για το «είναι». Οι λόγιοι της Αλεξάνδρειας συγκέντρωσαν τα τραγούδια της σε εννέα βιβλία, ταξινομημένα κατά μέτρο. Το πρώτο βιβλίο ήταν γραμμένο στην τετράστιχη στροφή που σήμερα ονομάζεται σαπφική στροφή, την οποία αργότερα δανείστηκαν στα λατινικά ο Κάτουλλος και ο Οράτιος.

Μόνο ένα ποίημα σώζεται ολόκληρο, ο Ύμνος στην Αφροδίτη (απ. 1), όπου η θεά φτάνει σε άρμα που το σέρνουν σπουργίτια και ρωτά, διασκεδάζοντας, ποιος αδίκησε την ποιήτρια αυτή τη φορά. Το απόσπασμα 31, Φαίνεταί μοι κῆνος ἴσος θέοισιν (Μου φαίνεται ίσος με τους θεούς), περιγράφει τα σωματικά συμπτώματα της ζήλιας: η γλώσσα σπάει, φωτιά κάτω από το δέρμα, τα αυτιά βουίζουν, ιδρώτας και τρεμούλα. Το απόσπασμα 16 υποστηρίζει ότι το πιο όμορφο πράγμα στη γη δεν είναι οι στρατοί ή τα καράβια αλλά «ό,τι αγαπά κανείς», και το αποδεικνύει με την Ωραία Ελένη. Άλλα κομμάτια είναι γαμήλια τραγούδια, ένας θρήνος για τον Άδωνη, μια εικόνα μητέρας και κόρης σαν νανούρισμα και η εικόνα ενός γλυκού μήλου που έμεινε ψηλά στο κλαδί.

Τα περισσότερα από αυτά μας επέστρεψαν τον εικοστό αιώνα από κομμάτια παπύρων που βρέθηκαν στην Αίγυπτο· το «Ποίημα των Αδελφών» εμφανίστηκε μόλις το 2014. Ο τόνος της είναι άμεσος, προσωπικός και ακριβής, χωρίς καμία από την επική απόσταση του Ομήρου: λέει «εγώ» και το εννοεί.

Στη Μυτιλήνη η κεντρική πλατεία δίπλα στο λιμάνι είναι η Πλατεία Σαπφούς, με το άγαλμά της· στη Σκάλα Ερεσού, την πιθανή γενέτειρά της, ένα άλλο άγαλμα κοιτάζει την παραλία. Ο Οδυσσέας Ελύτης, λεσβιακής καταγωγής και ο ίδιος, δημοσίευσε το 1984 μια νεοελληνική ανασύνθεση των αποσπασμάτων της (Σαπφώ), τον ευκολότερο τρόπο για έναν μαθητή να τη διαβάσει. Τα αποσπάσματα 1, 16 και 31 περιλαμβάνονται στις σχολικές ανθολογίες αρχαίας λυρικής ποίησης, συνήθως με μετάφραση. Οι λέξεις λεσβία και σαπφικός σε πολλές γλώσσες προέρχονται από το νησί και το όνομά της. Οι στίχοι της ακούγονται σε ελληνικούς γάμους και σε τραγούδια, και η φράση «η δέκατη Μούσα», από ένα επίγραμμα που αποδίδεται στον Πλάτωνα, είναι ακόμη ο τρόπος με τον οποίο οι Έλληνες τη συστήνουν.

• Μόνο ένα από τα ποιήματά της, ο Ύμνος στην Αφροδίτη, σώζεται από την αρχή ως το τέλος· τον αντέγραψε ο κριτικός Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς ως υπόδειγμα γλαφυρού ύφους.
• Δύο «νέα» ποιήματα της Σαπφούς δημοσιεύτηκαν στον αιώνα μας: το Ποίημα του Τιθωνού το 2004 και το Ποίημα των Αδελφών το 2014, και τα δύο από παπύρους.
• Το απόσπασμα 31 διασώθηκε επειδή η πραγματεία Περί ύψους το παρέθεσε για να δείξει πώς ένας μεγάλος ποιητής επιλέγει τις λεπτομέρειες· ο Κάτουλλος το μετέφρασε στα λατινικά.
• Στα ρωμαϊκά χρόνια η πόλη της Μυτιλήνης έβαλε το πορτρέτο της στα νομίσματά της.