Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης γεννήθηκε στις 4 Μαρτίου 1851 στη Σκιάθο, ένα μικρό νησί των Σποράδων, γιος ιερέα. Η οικογένεια ήταν φτωχή και η μόρφωσή του αργή και με διακοπές: φοίτησε στη Σκιάθο και στη Σκόπελο, έπειτα στο γυμνάσιο της Χαλκίδας, στον Πειραιά και τέλος στη Βαρβάκειο Σχολή της Αθήνας. Το 1872 πέρασε αρκετούς μήνες στο Άγιον Όρος με έναν φίλο του, εμπειρία που διαμόρφωσε τη βαθιά του προσήλωση στη λατρεία της Ορθοδοξίας. Γράφτηκε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά δεν πήρε ποτέ πτυχίο.

Από τη δεκαετία του 1880 και μετά κέρδιζε με δυσκολία τα προς το ζην στην Αθήνα ως μεταφραστής και συντάκτης σε εφημερίδες και περιοδικά όπως η Εφημερίς και η Ακρόπολις, μεταφράζοντας αγγλική και γαλλική πεζογραφία, ανάμεσά τους το Έγκλημα και Τιμωρία του Ντοστογιέφσκι το 1889. Δεν παντρεύτηκε ποτέ, έμενε σε νοικιασμένα δωμάτια, ντυνόταν φτωχικά και έψελνε στο εκκλησάκι του Αγίου Ελισαίου στην Πλάκα μαζί με τον ξάδερφό του, τον λογοτέχνη Αλέξανδρο Μωραϊτίδη. Η ντροπαλότητα και η ευσέβειά του του χάρισαν το προσωνύμιο ο κοσμοκαλόγερος, ο μοναχός που ζει μέσα στον κόσμο.

Το 1908 γύρισε οριστικά στη Σκιάθο, εξαντλημένος από το ποτό και τη φτώχεια. Πέθανε εκεί από πνευμονία στις 3 Ιανουαρίου 1911, στο ίδιο σπίτι όπου είχε γεννηθεί.

Ο Παπαδιαμάντης ξεκίνησε με ιστορικά μυθιστορήματα που δημοσιεύονταν σε συνέχειες: Η Μετανάστις (1879), Οι Έμποροι των Εθνών (1882) και Η Γυφτοπούλα (1884). Η πραγματική του φόρμα όμως ήταν το διήγημα. Από Το Χριστόψωμο (1887) και μετά έγραψε περίπου 170 διηγήματα, τα περισσότερα με σκηνικό τη Σκιάθο: ψαράδες, χήρες, βοσκοί, γριές που ξέρουν κάθε ξωκλήσι και κάθε βότανο, παιδιά το Πάσχα, καράβια χαμένα στις χειμωνιάτικες φουρτούνες.

Το αριστούργημά του είναι Η Φόνισσα (1903). Η γριά Φραγκογιαννού, ύστερα από μια ζωή στην υπηρεσία των άλλων, καταλήγει ότι τα κορίτσια δεν είναι παρά δυστυχία για τις φτωχές οικογένειες και αρχίζει να σκοτώνει βρέφη, πεπεισμένη ότι κάνει καλό· η ιστορία τελειώνει με την ίδια παγιδευμένη ανάμεσα στη θεία και την ανθρώπινη δικαιοσύνη, πάνω σε έναν βράχο στη θάλασσα. Το Όνειρο στο κύμα (1900) είναι η ανάμνηση ενός νεαρού βοσκού για μια κοπέλα που κολυμπά στο φεγγαρόφωτο· Το Μοιρολόγι της Φώκιας (1908) είναι ένα πνιγμένο παιδί που το θρηνεί μια φώκια.

Η γλώσσα του είναι μόνο δική του: μια εύκαμπτη, μουσική καθαρεύουσα στην αφήγηση, δημοτική και σκιαθίτικο ιδίωμα στους διαλόγους, και από κάτω ο ρυθμός των βυζαντινών ύμνων. Η φύση, η φτώχεια και η πίστη δεν είναι ποτέ διακόσμηση· είναι ολόκληρος ο κόσμος του διηγήματος.

Η Φόνισσα διδάσκεται στα ελληνικά λύκεια και έχει μεταφερθεί αρκετές φορές στον κινηματογράφο, πιο πρόσφατα το 2023. Κάθε Χριστούγεννα και Πάσχα εφημερίδες και ιστότοποι αναδημοσιεύουν τα γιορτινά διηγήματά του, και για ορισμένους η ανάγνωση φωναχτά του Το Χριστόψωμο ή του Στο Χριστό στο Κάστρο είναι οικογενειακή παράδοση. Στη Σκιάθο μπορεί κανείς να επισκεφθεί το Σπίτι του Παπαδιαμάντη, το μικρό διώροφο σπίτι όπου γεννήθηκε και πέθανε, σήμερα μουσείο, ενώ και το αεροδρόμιο του νησιού φέρει το όνομά του. Το ελληνικό κράτος ανακήρυξε το 2011, έναν αιώνα μετά τον θάνατό του, Έτος Παπαδιαμάντη. Οδοί με το όνομα Παπαδιαμάντη υπάρχουν στις περισσότερες ελληνικές πόλεις, και η έκφραση ο κοσμοκαλόγερος χρησιμοποιείται ακόμη για έναν ευσεβή άνθρωπο που ζει απλά μέσα στον κόσμο.

• Η μόνη γνωστή φωτογραφία του τραβήχτηκε το 1906 από τον λογοτέχνη Παύλο Νιρβάνα στην πλατεία Δεξαμενής στην Αθήνα· λέγεται ότι ο Παπαδιαμάντης δέχτηκε απρόθυμα.
• Μετέφρασε στα ελληνικά το Έγκλημα και Τιμωρία του Ντοστογιέφσκι το 1889 για μια εφημερίδα, από γαλλική μετάφραση, για να πληρώσει το νοίκι του.
• Ο ξάδερφός του Αλέξανδρος Μωραϊτίδης ήταν επίσης γνωστός λογοτέχνης και ψάλτης· τους δύο τούς έλεγαν «οι δύο Αλέξανδροι της Σκιάθου».
• Δεν έγραψε σχεδόν τίποτα για την ίδια την Αθήνα· σχεδόν όλα του τα διηγήματα επιστρέφουν στα ξωκλήσια, στις ακρογιαλιές και στους ελαιώνες της Σκιάθου.