Δημοσθένης

Ο Δημοσθένης γεννήθηκε το 384 π.Χ. στον αθηναϊκό δήμο της Παιανίας. Ο πατέρας του είχε ένα εργαστήριο με δούλους που κατασκεύαζαν ξίφη και ανάκλιντρα και άφησε μεγάλη περιουσία όταν το παιδί ήταν επτά χρονών· οι κηδεμόνες, με επικεφαλής έναν συγγενή ονόματι Άφοβο, κατασπατάλησαν το μεγαλύτερο μέρος της. Ο νέος σπούδασε ρητορική, με δάσκαλο ανάμεσα σε άλλους τον λογογράφο Ισαίο, και στα είκοσί του μήνυσε τους κηδεμόνες του με λόγους που σώζονται ακόμη. Κέρδισε, πήρε πίσω λίγα χρήματα, αλλά είχε βρει το επάγγελμά του: για χρόνια ζούσε ως λογογράφος, γράφοντας λόγους που εκφωνούσαν οι πελάτες του στο δικαστήριο.

Ο Πλούταρχος αφηγείται τις ιστορίες που ξέρει κάθε ελληνόπουλο: ότι στις πρώτες του απόπειρες στην εκκλησία του δήμου τον γιουχάισαν για την αδύναμη φωνή και το τραύλισμά του· ότι έφτιαξε ένα υπόγειο σπουδαστήριο, ξύρισε το μισό του κεφάλι για να τον κρατά η ντροπή μέσα στο σπίτι, εξασκήθηκε με χαλίκια στο στόμα και απήγγελλε πάνω από τον βρυχηθμό της θάλασσας στο Φάληρο. Το 354 π.Χ. μιλούσε ήδη για τα δημόσια οικονομικά, και από το 351, με τον Α΄ Φιλιππικό, είχε βρει το μεγάλο του θέμα: την άνοδο του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας.

Πολέμησε ως οπλίτης στη Χαιρώνεια το 338 π.Χ., όπου ο Φίλιππος συνέτριψε την Αθήνα και τη Θήβα. Το 324 καταδικάστηκε επειδή δέχτηκε χρήματα από τον Άρπαλο, τον φυγά θησαυροφύλακα του Αλεξάνδρου, φυλακίστηκε και δραπέτευσε στην εξορία. Ανακλήθηκε μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου το 323 και είδε την επόμενη χρονιά την εξέγερση των ελληνικών πόλεων να αποτυγχάνει. Καταδιωκόμενος από τον Μακεδόνα επίτροπο Αντίπατρο, κατέφυγε στον ναό του Ποσειδώνα στην Καλαυρία, τον σημερινό Πόρο, και τον Οκτώβριο του 322 π.Χ. ήπιε δηλητήριο για να μην πιαστεί.

Εξήντα ένας λόγοι, μερικοί νόθοι, έχουν φτάσει ως εμάς με το όνομά του, μαζί με επιστολές και προοίμια. Ο πυρήνας είναι οι πολιτικοί λόγοι. Στους τρεις Ολυνθιακοί (349–348 π.Χ.) ικέτευσε την Αθήνα να σώσει την Όλυνθο από τον Φίλιππο, μάταια· στους τέσσερις Φιλιππικοί (351–341 π.Χ.) ανέλυσε, με μια σαφήνεια που οι συμπολίτες του έβρισκαν κουραστική, πώς ο Μακεδόνας βασιλιάς χρησιμοποιούσε το χρήμα, την ταχύτητα και τη διχόνοια των Ελλήνων, και ζήτησε οι Αθηναίοι να υπηρετούν οι ίδιοι αντί να μισθώνουν μισθοφόρους. Αυτοί οι λόγοι έδωσαν σε κάθε ευρωπαϊκή γλώσσα τη λέξη «φιλιππικός» για μια σφοδρή καταγγελία.

Ο λόγος Περί του στεφάνου (330 π.Χ.) είναι η κορυφή. Το 336 ο φίλος του Κτησιφών είχε προτείνει να τιμηθεί ο Δημοσθένης με χρυσό στεφάνι για τις υπηρεσίες του· ο ισόβιος αντίπαλός του Αισχίνης κατήγγειλε την πρόταση ως παράνομη και, στην ουσία, έσυρε σε δίκη ολόκληρη την πορεία του Δημοσθένη μετά την ήττα στην οποία είχε οδηγήσει. Ο Δημοσθένης απάντησε ότι μια πόλη με το παρελθόν της Αθήνας δεν μπορούσε να πράξει αλλιώς, ορκιζόμενος στους προγόνους που αντιμετώπισαν τους Πέρσες στον Μαραθώνα, τη Σαλαμίνα και τις Πλαταιές ότι ο αγώνας για την ελληνική ελευθερία ήταν σωστός, έστω κι αν χάθηκε. Ο Αισχίνης δεν πήρε ούτε το ένα πέμπτο των ψήφων και έφυγε οριστικά από την Αθήνα. Δίπλα σε αυτούς στέκονται οι ιδιωτικοί λόγοι, ένα παράθυρο στην οικογενειακή ζωή, τις συναλλαγές και το έγκλημα στην Αθήνα, και ο Επιτάφιος για τους νεκρούς της Χαιρώνειας. Το ύφος του συνδυάζει μακριές, προσεκτικά δομημένες περιόδους με ξαφνικά σύντομα χτυπήματα, ερωτήσεις, όρκους και φανταστικούς διαλόγους· οι αρχαίοι κριτικοί τον κατέτασσαν πρώτο ανάμεσα στους δέκα αττικούς ρήτορες, και ο Κικέρων τον πήρε ως πρότυπο.

Στα ελληνικά το επίθετο δημοσθένειος χαρακτηρίζει έναν ομιλητή συντριπτικής δύναμης, και «Φιλιππικός» λέγεται κάθε βίαιη πολιτική επίθεση. Τα χαλίκια και τα κύματα του Φαλήρου τα διηγούνται σε κάθε παιδί που τραυλίζει ή φοβάται να μιλήσει δημόσια, και ο λόγος του Υπέρ της Ροδίων ελευθερίας διδασκόταν στο ελληνικό λύκειο. Τα ερείπια του ιερού του Ποσειδώνα όπου πέθανε επισκέπτεται κανείς στον Πόρο, πάνω από την πόλη, και ένας δρόμος με το όνομα Δημοσθένους διασχίζει το κέντρο της Αθήνας. Το περίφημο όρθιο άγαλμά του, έργο του Πολυεύκτου (280 π.Χ.), σώζεται σε ρωμαϊκά αντίγραφα στο Βατικανό και στην Κοπεγχάγη, με σφιγμένα χείλη και ενωμένα χέρια, εικόνα ενός ανθρώπου που σκέφτεται πριν μιλήσει. Νεοελληνικές μεταφράσεις του Περί του στεφάνου υπάρχουν σε κάθε βιβλιοπωλείο, και το αρχαίο κείμενο διατίθεται δωρεάν στο Perseus.

• Η πρώτη του δίκη, στα είκοσί του, ήταν εναντίον των ίδιων των κηδεμόνων του, που είχαν σπαταλήσει την περιουσία του πατέρα του· οι λόγοι Κατά Αφόβου σώζονται.
• Ο Αισχίνης, ο μεγάλος αντίπαλός του, έχασε τη δίκη του Στεφάνου τόσο βαριά που πήρε λιγότερο από το ένα πέμπτο των ψήφων, πλήρωσε πρόστιμο και έφυγε από την Αθήνα για να διδάξει ρητορική στη Ρόδο.
• Η λέξη «φιλιππικός», σφοδρή καταγγελία, προέρχεται από τους λόγους του κατά του Φιλίππου· ο Κικέρων ονόμασε προς τιμήν του Φιλιππικούς τις δικές του επιθέσεις κατά του Μάρκου Αντωνίου.
• Πέθανε στο νησί του Πόρου, στον ναό του Ποσειδώνα, από δηλητήριο που κρατούσε κρυμμένο στον κάλαμο γραφής του, κατά τον Πλούταρχο.