Η ζωή
Όσα ξέρουμε για τον Ρωμανό προέρχονται από λίγες γραμμές βυζαντινών εκκλησιαστικών ημερολογίων και από τους ίδιους τους ύμνους του. Γεννήθηκε γύρω στο 490 στην Έμεσα της Συρίας, τη σημερινή Χομς, ίσως σε οικογένεια εβραϊκής καταγωγής, όπως λένε κάποιες μεταγενέστερες πηγές. Υπηρέτησε ως διάκονος στον ναό της Αναστάσεως στη Βηρυτό, πρωτεύουσα του σημερινού Λιβάνου, και επί Αναστασίου Α΄ (491–518) μετακόμισε στην Κωνσταντινούπολη, όπου εντάχθηκε στον ναό της Θεοτόκου στη συνοικία τὰ Κύρου. Φαίνεται ότι πέρασε εκεί την υπόλοιπη ζωή του, στην πρωτεύουσα του Ιουστινιανού, τα χρόνια που χτιζόταν η Αγία Σοφία.
Ο θρύλος της κλήσης του διηγείται το συναξάρι της γιορτής του. Ο Ρωμανός, λέει, είχε φτωχή φωνή και κανένα ταλέντο στο ψάλσιμο, και οι άλλοι κληρικοί τον κορόιδευαν. Παραμονή Χριστουγέννων αποκοιμήθηκε στην εκκλησία, και η Παναγία του εμφανίστηκε κρατώντας έναν τόμο και του είπε να τον φάει. Τον κατάπιε, ξύπνησε, ανέβηκε στον άμβωνα και έψαλε για πρώτη φορά «Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει». Η ιστορία είναι εικόνα της έμπνευσης, όπως ο Ιεζεκιήλ που τρώει το βιβλίο, αλλά μας λέει πώς τον έβλεπαν οι Βυζαντινοί: πρώτα ψάλτη και ύστερα θεολόγο.
Πέθανε στη δεκαετία του 550 και τάφηκε στον ναό όπου είχε υπηρετήσει. Η παράδοση του αποδίδει χίλια κοντάκια· περίπου ογδόντα σώζονται με το όνομά του, από τα οποία γύρω στα εξήντα θεωρούνται γνήσια. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τον τιμά ως άγιο.
Το έργο
Το κοντάκιο είναι ένα κήρυγμα σε τραγούδι. Αρχίζει με ένα σύντομο προοίμιο (προοίμιον) σε δική του μελωδία και ύστερα ξεδιπλώνεται σε δεκαοκτώ έως είκοσι τέσσερις μακριές στροφές που λέγονται οἶκοι, όλες χτισμένες στο ίδιο μετρικό σχήμα, καθεμιά με την ίδια επωδό που επαναλάμβανε το εκκλησίασμα. Τα αρχικά γράμματα των στροφών σχηματίζουν ακροστιχίδα, συχνά «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ». Ο στίχος δεν είναι κλασικός: είναι τονικός, βασισμένος στους τόνους της ομιλούμενης ελληνικής της εποχής, και η γλώσσα είναι τα καθαρά ελληνικά της Βίβλου και της λειτουργίας, γεμάτα διάλογο και δραματικές ανατροπές.
Τα θέματα του Ρωμανού είναι οι γιορτές του εκκλησιαστικού έτους και οι ιστορίες της Βίβλου, αλλά τις αφηγείται ως δράμα. Στο κοντάκιο της Γεννήσεως η Παρθένος συνομιλεί με τους μάγους· σε εκείνο για τη Μαρία παρά τω Σταυρώ λογομαχεί με τον γιο της, που της εξηγεί γιατί πρέπει να πεθάνει· ο Ιούδας, ο Πέτρος, ο άσωτος υιός, ο Λάζαρος, οι δέκα παρθένες και οι τρεις παίδες εν καμίνω έχουν καθένας το δικό του ποίημα, καθένα ένα μικρό θεατρικό έργο με φωνές. Το προοίμιο του κοντακίου της Γεννήσεως, Ἡ Παρθένος σήμερον, έγινε και παραμένει ο ύμνος των ορθόδοξων Χριστουγέννων, και ο σύντομος ύμνος «Ψυχή μου, ψυχή μου, ἀνάστα, τί καθεύδεις;», που ψάλλεται τη Σαρακοστή μαζί με τον Μέγα Κανόνα, αποδίδεται επίσης σε αυτόν. Αν έγραψε και τον Ακάθιστο Ύμνο, «Τῇ ὑπερμάχῳ στρατηγῷ», συζητείται, και πολλοί μελετητές πιστεύουν πως όχι. Τον όγδοο αιώνα ο κανόνας εκτόπισε το κοντάκιο από την εκκλησία, και μόνο τα προοίμια και οι πρώτες στροφές των ποιημάτων του έμειναν σε χρήση· οι μελετητές ανέκτησαν τα πλήρη κείμενα από χειρόγραφα στα νεότερα χρόνια.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Κάθε Έλληνας που πηγαίνει στην εκκλησία τα Χριστούγεννα ακούει τον Ρωμανό: το «Ἡ Παρθένος σήμερον» ψάλλεται στις 25 Δεκεμβρίου και μεταδίδεται από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, και ο τελευταίος του στίχος, «παιδίον νέον, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός», είναι τόσο οικείος όσο ένα κάλαντο. Η Ορθόδοξη Εκκλησία γιορτάζει τη μνήμη του την 1η Οκτωβρίου, μαζί με την Αγία Σκέπη, και οι ψάλτες τον θεωρούν προστάτη τους· σχολές βυζαντινής μουσικής και χορωδίες σε όλη την Ελλάδα και την Κύπρο φέρουν το όνομά του. Αποσπάσματα από τους ύμνους του περιλαμβάνονται στο Ανθολόγιο νεοελληνικής λογοτεχνίας του λυκείου, του οποίου οι πρώτες σελίδες είναι βυζαντινές. Ο μαθητής μπορεί να ακούσει μια ηχογράφηση του χριστουγεννιάτικου κοντακίου και να παρακολουθήσει τα ελληνικά, που είναι εκπληκτικά κοντά στη σημερινή γλώσσα, ή να διαβάσει τον ύμνο της Γεννήσεως σε δίγλωσση έκδοση.
Το ξέρατε;
- Έκρυβε την υπογραφή του στα ποιήματά του: τα αρχικά γράμματα των στροφών σχηματίζουν συχνά το «τοῦ ταπεινοῦ Ῥωμανοῦ».
- Από τα χίλια κοντάκια που του αποδίδει η παράδοση σώζονται μόνο περίπου ογδόντα, και τα πλήρη ποιήματά του ήταν άγνωστα στους περισσότερους αναγνώστες ώσπου οι μελετητές τα τύπωσαν από χειρόγραφα στα νεότερα χρόνια.
- Σύμφωνα με τον θρύλο, δεν μπορούσε να ψάλει ώσπου η Παναγία τον έβαλε να καταπιεί έναν τόμο σε όνειρο, παραμονή Χριστουγέννων.
- Η γιορτή του, την 1η Οκτωβρίου, συμπίπτει με την Αγία Σκέπη της Θεοτόκου, μία από τις πιο αγαπημένες γιορτές στην Ελλάδα.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Κοντάκιον εις την Χριστού Γέννησιν («Η Παρθένος σήμερον») | Κοντάκιο της Γεννήσεως («Η Παρθένος σήμερον») | 6th century |
| Κοντάκιον εις την Μαρίαν παρά τω Σταυρώ | Κοντάκιο για τη Μαρία στον Σταυρό | 6th century |
| Κοντάκιον εις τον Ιούδαν | Κοντάκιο για τον Ιούδα | 6th century |
| Κοντάκιον εις τον Άσωτον υιόν | Κοντάκιο για τον Άσωτο υιό | 6th century |
| Κοντάκιον εις τας δέκα παρθένους | Κοντάκιο για τις δέκα παρθένες | 6th century |
| «Ψυχή μου, ψυχή μου, ανάστα» (αποδίδεται) | «Ψυχή μου, ψυχή μου, ανάστα» (αποδίδεται) | 6th century |
Από το έργο
Εικόνες ελεύθερες δικαιωμάτων από τα Wikimedia Commons.
Μια φράση που μένει
Ἡ Παρθένος σήμερον τὸν ὑπερούσιον τίκτει, καὶ ἡ γῆ τὸ σπήλαιον τῷ ἀπροσίτῳ προσάγει· ἄγγελοι μετὰ ποιμένων δοξολογοῦσι, μάγοι δὲ μετὰ ἀστέρος ὁδοιποροῦσι· δι' ἡμᾶς γὰρ ἐγεννήθη παιδίον νέον, ὁ πρὸ αἰώνων Θεός.
Στα σημερινά ελληνικάΗ Παρθένος σήμερα γεννά τον υπερούσιο, και η γη προσφέρει το σπήλαιο στον απρόσιτο· άγγελοι μαζί με βοσκούς δοξολογούν, και μάγοι με το αστέρι πορεύονται· γιατί για μας γεννήθηκε παιδί νέο, ο προαιώνιος Θεός.
I Parthenos simeron ton yperousion tiktei, kai i gi to spilaion to aprosito prosagei· angeloi meta poimenon doxologousi, magoi de meta asteros odoiporousi· di' imas gar egennithi paidion neon, o pro aionon Theos.
Από το πρωτότυπο
Το κείμενο όπως το έγραψε ο/η Ρωμανός ο Μελωδός, ελεύθερο πνευματικών δικαιωμάτων.
«Ἡ Παρθένος σήμερον»
Το προοίμιο και ο πρώτος οίκος του κοντακίου του Ρωμανού για τη Γέννηση, που ψάλλεται ακόμη τα Χριστούγεννα. Ο πλήρης ύμνος είχε 24 στροφές, που όλες τελείωναν με την ίδια επωδό, «ὁ πρὸ αἰώνων Θεός»· το κείμενο είναι όπως το δίνει ο Όρθρος των Χριστουγέννων.
Κοντάκιον εἰς τὴν Χριστοῦ Γέννησιν (6th century), prooimion and first oikos, as sung at the Christmas Orthros · Κείμενο κοινού κτήματος, πηγή: el.wikisource.org
