Λυσίας

Ο Λυσίας ήταν γιος του Κέφαλου, ενός Συρακούσιου που, όπως λέει ο ίδιος ο Λυσίας, ήρθε στην Αθήνα μετά από πρόσκληση του Περικλή. Η οικογένεια ζούσε εκεί ως μέτοικοι, ελεύθεροι ξένοι κάτοικοι χωρίς δικαιώματα πολίτη. Οι σύγχρονοι μελετητές συνήθως τοποθετούν τον Λυσία περίπου στο 445–380 π.Χ., αν και οι αρχαίοι βιογράφοι τοποθετούσαν τη γέννησή του νωρίτερα. Νέος πήγε στους Θουρίους, ελληνική αποικία στη νότια Ιταλία, όπου ίσως σπούδασε ρητορική κοντά στον Τεισία. Γύρω στο 412 π.Χ., αφού εκδιώχθηκε μαζί με άλλους υποστηρικτές της Αθήνας, επέστρεψε στην Αθήνα. Στον λόγο Κατά Ερατοσθένους λέει ότι οι Τριάκοντα άρπαξαν αργότερα 700 ασπίδες της οικογένειας και 120 δούλους, ένδειξη μεγάλου εργαστηρίου ασπίδων.

Το 404 π.Χ., αφού η Αθήνα έχασε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, οι Τριάκοντα Τύραννοι στοχοποίησαν πλούσιους μετοίκους. Ο Λυσίας περιγράφει πώς συνελήφθη ενώ φιλοξενούσε καλεσμένους, πώς υποσχέθηκε στον Πείσωνα, ένα από τα μέλη των Τριάκοντα, ένα τάλαντο ασήμι για τη ζωή του, και πώς γλίστρησε από ανοιχτές πόρτες και έφυγε νύχτα με πλοίο για τα Μέγαρα. Στον αδελφό του, τον Πολέμαρχο, δόθηκε εντολή να πιει κώνειο χωρίς δίκη. Από την εξορία ο Λυσίας στήριξε τους δημοκρατικούς· μεταγενέστερη παράδοση λέει ότι έδωσε χρήματα και ασπίδες και πλήρωσε μισθοφόρους. Ένα ψήφισμα που τον έκανε πολίτη ακυρώθηκε για τυπικούς λόγους, έτσι παρέμεινε μέτοικος με φορολογική ισότητα, την ισοτέλεια. Από τότε κέρδιζε τα προς το ζην γράφοντας λόγους για άλλους.

Ο αθηναϊκός νόμος ήθελε τους διαδίκους να μιλούν οι ίδιοι, γι’ αυτό ο λογογράφος έγραφε λόγια που τα εκφωνούσε ο πελάτης στο δικαστήριο. Οι αρχαίοι κατάλογοι μετρούσαν περίπου 425 λόγους με το όνομα του Λυσία, και κριτικοί όπως ο Διονύσιος ο Αλικαρνασσεύς δέχονταν ως γνήσιους πάνω από 230. Σώζονται περίπου 35, ορισμένοι αμφισβητούμενης πατρότητας. Ο Διονύσιος επαινούσε το απλό αττικό λεξιλόγιό του και την ηθοποιία, την τέχνη να ακούγεται κάθε ομιλητής σαν πιστευτό πρόσωπο. Οι μεταγενέστεροι αττικιστές τον είχαν πρότυπο καθαρού πεζού λόγου.

Στον λόγο Κατὰ Ἐρατοσθένους, το 403 π.Χ., ο Λυσίας μίλησε ο ίδιος εναντίον ενός πρώην μέλους των Τριάκοντα, που τον θεωρούσε υπεύθυνο για τον θάνατο του Πολέμαρχου. Στην απολογία του Ευφίλητου, που κατηγορούνταν ότι σκότωσε τον εραστή της γυναίκας του, και στον λόγο για έναν ανάπηρο που υπερασπίζεται το μικρό κρατικό επίδομά του, απλοί Αθηναίοι μιλούν με ζωντανά καθημερινά λόγια. Τον λόγο Κατὰ τῶν σιτοπωλῶν τον εκφωνεί ένα μέλος της Βουλής, όχι ο Λυσίας. Κατηγορεί σιτοπώλες ότι αγόρασαν μαζί σιτάρι πάνω από το νόμιμο όριο των πενήντα φορμών· εκείνοι απαντούν ότι τους το ζήτησαν οι άρχοντες. Ένας άρχοντας, ο Άνυτος, καταθέτει ότι τους είχε συμβουλέψει μόνο να μην ανεβάζουν τις προσφορές ο ένας εις βάρος του άλλου. Η υπόθεση μπορούσε να επιφέρει θανατική ποινή.

Στην Ελλάδα ο Λυσίας διδάσκεται στα Αρχαία Ελληνικά της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης· διδακτικά σενάρια που δημοσίευσε το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής χρησιμοποιούν τον λόγο Ὑπὲρ Μαντιθέου στη Β΄ Λυκείου. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας προσφέρει διαδικτυακά αρκετούς λόγους του με νεοελληνικές μεταφράσεις. Και ο Πλάτωνας τον κρατά στο προσκήνιο: η Πολιτεία αρχίζει στο σπίτι του Πολέμαρχου και ο Φαίδρος συζητά έναν λόγο που αποδίδεται στον Λυσία. Το επίπεδο Γ1 εδώ αφορά το διασκευασμένο μας κείμενο, όχι την αυτόνομη ανάγνωση αττικών ελληνικών. Δοκιμάστε: γράψτε έναν διάλογο τριών γραμμών σε μια αγορά με τα αγοράζω, πουλάω και η τιμή. Έπειτα σημειώστε σε κάθε γραμμή «Ποιος μιλάει;» και αποφασίστε αν τα λόγια ανήκουν στον ομιλητή ή σε αυτόν που τα έγραψε.

• Ο Λυσίας πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αθήνα χωρίς να γίνει πολίτης.
• Η Πολιτεία του Πλάτωνα τον τοποθετεί ανάμεσα στους παρόντες στο σπίτι του αδελφού του, του Πολέμαρχου.
• Στον λόγο Κατά Ερατοσθένους λέει ότι οι Τριάκοντα άρπαξαν από την οικογένειά του 700 ασπίδες.
• Ο ίδιος λόγος κλείνει με μια σειρά σύντομων ρημάτων: ακούσατε, είδατε, πάθατε, τα έχετε όλα· δικάστε.