Γιάννης Κουνέλλης

Ο Κουνέλλης γεννήθηκε στον Πειραιά στις 23 Μαρτίου 1936 και μεγάλωσε στο λιμάνι τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου· τα καράβια, τα τσουβάλια, το κάρβουνο και το σίδερο του λιμανιού τον ακολούθησαν σε όλη του τη ζωή. Το 1956, είκοσι χρονών, έφυγε από την Ελλάδα για τη Ρώμη για να σπουδάσει στην Accademia di Belle Arti, και η Ρώμη έγινε το σπίτι του. Δεν έπαψε ποτέ να νιώθει Έλληνας, αλλά έκανε την καριέρα του στην Ιταλία, στον κύκλο καλλιτεχνών, κριτικών και γκαλερίστων που συγκεντρωνόταν στη Ρώμη τη δεκαετία του 1960.

Η πρώτη του ατομική έκθεση, L'Alfabeto di Kounellis στη Galleria La Tartaruga της Ρώμης το 1960, παρουσίαζε μεγάλους καμβάδες καλυμμένους με γράμματα, αριθμούς και σημάδια, ένα ζωγραφισμένο αλφάβητο. Το 1967 ο κριτικός Germano Celant έδωσε το όνομα Arte Povera, «φτωχή τέχνη», σε μια ομάδα νέων Ιταλών καλλιτεχνών που απέρριπταν την παραδοσιακή ζωγραφική και γλυπτική, και ο Κουνέλλης έγινε ένα από τα κεντρικά της μέλη, δίπλα στον Mario Merz, τον Michelangelo Pistoletto και άλλους. Από τότε εξέθετε σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική, και το 1994 επέστρεψε στην Ελλάδα με μια περίφημη εγκατάσταση στο πλοίο Ιόνιον στο λιμάνι του Πειραιά. Έμεινε δραστήριος ως τα ογδόντα του και πάνω, δημιουργώντας μεγάλες εγκαταστάσεις σε εκκλησίες, εργοστάσια και μουσεία. Πέθανε στη Ρώμη στις 16 Φεβρουαρίου 2017, και ελληνικές και ιταλικές εφημερίδες τον θρήνησαν εξίσου ως δικό τους άνθρωπο.

Ο Κουνέλλης ξεκίνησε ως ζωγράφος και έλεγε πάντα ότι παρέμεινε ζωγράφος, ακόμη κι όταν σταμάτησε να χρησιμοποιεί καμβά. Τα πρώτα του «αλφάβητα», καμβάδες με μεγάλα γράμματα φτιαγμένα με στένσιλ, έκαναν ήδη τη ζωγραφική ένα είδος περφόρμανς: από το 1960 συμμετείχε σωματικά στις ίδιες του τις εκθέσεις στη Galleria La Tartaruga της Ρώμης. Από το 1967 έφερε στη γκαλερί ζωντανά και ακατέργαστα πράγματα: έναν ζωντανό παπαγάλο σκαρφαλωμένο μπροστά σε ζωγραφισμένο πίνακα, κάκτους, τσουβάλια με κάρβουνο, μαλλί, μια φλόγα γκαζιού σε σχήμα λουλουδιού. Το πιο διάσημο από αυτά τα έργα είναι η χωρίς τίτλο εγκατάσταση του Ιανουαρίου 1969 στη Galleria L'Attico της Ρώμης, όπου δώδεκα ζωντανά άλογα στέκονταν δεμένα κατά μήκος των τοίχων όσες μέρες κράτησε η έκθεση. Τα άλογα δεν ήταν σύμβολο για κάτι απλό· ήταν μια ζωντανή παρουσία, ένα κομμάτι πραγματικότητας και αρχαίου κόσμου, τοποθετημένο εκεί όπου ο κόσμος περίμενε πίνακες.

Από τη δεκαετία του 1970 και ύστερα, η γλώσσα του έγινε πιο σκοτεινή και πιο βαριά: πόρτες φραγμένες με πέτρες, ατσάλινες πλάκες με κρεμασμένα παλτά και καπέλα, σκελετοί κρεβατιών, τσουβάλια, η φωτιά και η αιθάλη που αφήνει, θραύσματα κλασικών αγαλμάτων. Αυτά τα έργα μιλούν για την κρίση του ευρωπαϊκού πολιτισμού μετά τον πόλεμο, για την ξενιτιά και τη μνήμη, αλλά πάντα μέσα από τη χειροπιαστή ύλη και όχι μέσα από εξηγήσεις. Οι κριτικοί τα συγκρίνουν συχνά με θέατρο, και ο Κουνέλλης πράγματι αγαπούσε τη σκηνή: δούλεψε σε θεατρικές παραγωγές και μετέτρεψε πολλές από τις εκθέσεις του σε γεγονότα. Μέσα από όλα περνά ένα ελληνικό νήμα: η θάλασσα, το λιμάνι, τα αρχαία θραύσματα, η αίσθηση του τραγικού.

Ο Κουνέλλης είναι ένας από τους λίγους Έλληνες καλλιτέχνες του εικοστού αιώνα με πραγματικά διεθνή θέση στην ιστορία της τέχνης· έργα του βρίσκονται σε μεγάλα μουσεία της Ευρώπης και της Αμερικής, και κάθε ιστορία της Arte Povera αναφέρεται στα άλογα του 1969. Το 2019 το Ίδρυμα Prada στη Βενετία του αφιέρωσε μια μεγάλη αναδρομική έκθεση. Στην Ελλάδα θεωρείται γέφυρα ανάμεσα στην ελληνική παράδοση και την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, και νέοι Έλληνες καλλιτέχνες εξακολουθούν να στρέφονται στο παράδειγμά του. Αν επισκεφθείτε ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης και δείτε τσουβάλια με κάρβουνο ή έναν ατσάλινο τοίχο με μία μόνο φλόγα, ίσως έχετε μπροστά σας έναν Κουνέλλη. Η ανάγνωση κειμένων γι' αυτόν είναι επίσης καλός τρόπος να εξασκηθείτε στο ελληνικό λεξιλόγιο της σύγχρονης τέχνης.

• Έφυγε από τον Πειραιά για τη Ρώμη στα είκοσί του και έζησε στην Ιταλία για την υπόλοιπη ζωή του.
• Το 1969 εξέθεσε δώδεκα ζωντανά άλογα στη Galleria L'Attico της Ρώμης, που στεγαζόταν τότε σε ένα πρώην γκαράζ.
• Η πρώτη του ατομική έκθεση, το 1960, είχε τίτλο L'Alfabeto di Kounellis (Το αλφάβητο του Κουνέλλη).
• Το 1994 έστησε μια εγκατάσταση σε πλοίο στο λιμάνι του Πειραιά, εκεί όπου μεγάλωσε.