Η ζωή
Ο Σωκράτης γεννήθηκε γύρω στο 470 π.Χ. στον αθηναϊκό δήμο της Αλωπεκής, γιος του Σωφρονίσκου, λιθοξόου, και της Φαιναρέτης, μαίας· του άρεσε να λέει ότι ασκούσε την τέχνη της μητέρας του, βοηθώντας τους άλλους να γεννήσουν ιδέες. Υπηρέτησε ως οπλίτης στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, στην Ποτίδαια, στο Δήλιο και στην Αμφίπολη. Ήταν φτωχός από επιλογή, ονομαστά άσχημος, με πλακουτσωτή μύτη και γουρλωτά μάτια, και παντρεμένος με την Ξανθίππη, της οποίας η κοφτερή γλώσσα έγινε παροιμιώδης· απέκτησαν τρεις γιους.
Δεν ίδρυσε ποτέ σχολή ούτε πήρε αμοιβή. Περνούσε τις μέρες του στην αγορά και στις παλαίστρες, συζητώντας με στρατηγούς, τεχνίτες, σοφιστές και τους νέους που τον ακολουθούσαν για τη χαρά να βλέπουν τους μεγαλύτερους να στριμώχνονται· ανάμεσά τους ήταν ο Αλκιβιάδης, ο Κριτίας και ο Πλάτων. Όταν το μαντείο των Δελφών δήλωσε ότι κανείς δεν ήταν σοφότερος από τον Σωκράτη, εκείνος συμπέρανε ότι η μόνη του σοφία ήταν να γνωρίζει τα όρια της γνώσης του, και βάλθηκε να ελέγξει τον θεό ρωτώντας όλους όσους φημίζονταν για σοφοί. Το 423 π.Χ. ο Αριστοφάνης τον ανέβασε στη σκηνή στις Νεφέλαι ως έναν ιδιόρρυθμο τύπο μέσα σε καλάθι που μαθαίνει στους νέους να εξαπατούν τους πατέρες τους.
Το 399 π.Χ., με τη δημοκρατία αποκατεστημένη μετά τους Τριάκοντα Τυράννους και τα νεύρα τεντωμένα, τρεις πολίτες, ο Μέλητος, ο Άνυτος και ο Λύκων, τον κατηγόρησαν ότι δεν αναγνώριζε τους θεούς της πόλης, ότι εισήγαγε καινούργιες θεότητες και ότι διέφθειρε τους νέους. Ένα δικαστήριο 501 μελών τον έκρινε ένοχο με μικρή πλειοψηφία· όταν πρότεινε ως «ποινή» δωρεάν σίτιση εφ' όρου ζωής στο Πρυτανείο, η πλειοψηφία υπέρ του θανάτου μεγάλωσε. Έμεινε έναν μήνα στη φυλακή, όσο ένα ιερό πλοίο έλειπε στη Δήλο, αρνήθηκε το σχέδιο απόδρασης του Κρίτωνα και ήπιε το κώνειο ανάμεσα στους φίλους του.
Το έργο
Το έργο του Σωκράτη είναι ένας τρόπος να συζητά κανείς. Αρχίζει δηλώνοντας άγνοια και κάνοντας μια απλή ερώτηση, τι είναι ανδρεία, τι είναι ευσέβεια· ο συνομιλητής του απαντά με σιγουριά· ο Σωκράτης βγάζει τις συνέπειες ώσπου η απάντηση να αντιφάσκει με τον εαυτό της, και ο συνομιλητής μένει σε ἀπορία, σε αδιέξοδο, που ο Σωκράτης το παρουσιάζει ως πρόοδο, αφού όποιος ξέρει ότι δεν ξέρει έχει τουλάχιστον πάψει να πιστεύει κάτι ψευδές. Αυτή η εξέταση, ο ἔλεγχος, με την προσποιητή ταπεινότητά της, τη φημισμένη σωκρατική ειρωνεία, είναι η πρώτη συστηματική μέθοδος στη φιλοσοφία. Πίσω της βρίσκονταν πεποιθήσεις: ότι η αρετή είναι γνώση, ότι κανείς δεν κάνει το κακό εκούσια, ότι είναι προτιμότερο να υφίστασαι αδικία παρά να αδικείς, και ότι η φροντίδα της ψυχής μετρά περισσότερο από τα χρήματα, τη φήμη ή την ίδια τη ζωή.
Επειδή δεν έγραψε τίποτα, κάθε «έργο» του Σωκράτη είναι κάποιου άλλου. Η Απολογία Σωκράτους του Πλάτωνα δίνει τον λόγο του στη δίκη· ο Κρίτων την άρνησή του να δραπετεύσει, γιατί ένας πολίτης που αποδέχτηκε τους νόμους σε όλη του τη ζωή δεν μπορεί να τους παραβεί όταν στρέφονται εναντίον του· ο Φαίδων την τελευταία του μέρα, όταν συζητούσε για την αθανασία της ψυχής ώσπου ο δεσμοφύλακας έφερε το κύπελλο. Στο Συμπόσιον μιλά για τον έρωτα ως σκάλα από τα ωραία σώματα προς το ίδιο το ωραίο. Τα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα δείχνουν έναν απλούστερο, πιο πρακτικό Σωκράτη που δίνει συμβουλές για τη διαχείριση του σπιτιού και τη φιλία. Εκείνο στο οποίο συμφωνούν όλες οι πηγές είναι ο άνθρωπος: οι ερωτήσεις, το θάρρος, η άρνηση να κολακέψει τους δικαστές και η παράξενη εσωτερική φωνή, το δαιμόνιον, που τον προειδοποιούσε όταν επρόκειτο να κάνει κάτι κακό.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Στην Αθήνα η λεγόμενη Φυλακή του Σωκράτη, τρεις θάλαμοι λαξευμένοι στον βράχο του λόφου του Φιλοπάππου, είναι μια ρομαντική λανθασμένη απόδοση, όμως η αγορά όπου συζητούσε και η Βασίλειος Στοά όπου κατηγορήθηκε έχουν ανασκαφεί και μπορεί κανείς να τις περπατήσει. Το μαρμάρινο άγαλμά του, έργο του Λεωνίδα Δρόση, κάθεται δίπλα σε εκείνο του Πλάτωνα μπροστά στην Ακαδημία Αθηνών, στην οδό Πανεπιστημίου, και το Σωκράτης παραμένει συνηθισμένο ελληνικό όνομα. Οι Έλληνες μαθητές τον γνωρίζουν στο λύκειο μέσα από τους διαλόγους του Πλάτωνα στο μάθημα των Αρχαίων και στο εγχειρίδιο φιλοσοφίας, και τα λόγια του έγιναν παροιμίες: «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα», μεταγενέστερη συμπύκνωση της Απολογίας, και «σωκρατική ειρωνεία» για την προσποιητή άγνοια. «Σωκρατική μέθοδος» ονομάζουν οι Έλληνες εκπαιδευτικοί τη διδασκαλία με ερωτήσεις. Ο μαθητής μπορεί να συνεχίσει με τις σελίδες του ιστότοπου για τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη, τους τρεις μάρτυρές του.
Το ξέρατε;
- Δεν σώζεται ούτε μία λέξη γραμμένη από το χέρι του· ό,τι έχουμε προέρχεται από τον Πλάτωνα, τον Ξενοφώντα και τον Αριστοφάνη, που δεν συμφωνούν σχεδόν σε τίποτα εκτός από το ότι έκανε ερωτήσεις.
- Πολέμησε ως βαρύς πεζός σε τρεις μάχες του Πελοποννησιακού Πολέμου και λέγεται ότι έσωσε τη ζωή του Αλκιβιάδη στην Ποτίδαια.
- Το περίφημο «ξέρω ότι δεν ξέρω τίποτα» δεν υπάρχει πουθενά στις πηγές σε αυτή τη μορφή· η Απολογία λέει μόνο ότι δεν νομίζει πως ξέρει όσα δεν ξέρει.
- Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, τα τελευταία του λόγια ήταν ότι χρωστούσε έναν πετεινό στον Ασκληπιό, τον θεό της ίασης, και ότι οι φίλοι του έπρεπε να ξεπληρώσουν το χρέος.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Νεφέλαι (Αριστοφάνης) | Νεφέλαι, η γελοιογραφία του Σωκράτη από τον Αριστοφάνη | 423 BC |
| Η δίκη του Σωκράτη | Η δίκη του Σωκράτη | 399 BC |
| Απολογία Σωκράτους (Πλάτων) | Απολογία Σωκράτους, του Πλάτωνα | c. 390s BC |
| Κρίτων (Πλάτων) | Κρίτων, του Πλάτωνα | c. 390s BC |
| Φαίδων (Πλάτων) | Φαίδων, του Πλάτωνα | c. 380s BC |
| Απομνημονεύματα (Ξενοφών) | Απομνημονεύματα, του Ξενοφώντα | c. 370s BC |
Από το έργο
Εικόνες ελεύθερες δικαιωμάτων από τα Wikimedia Commons.
Μια φράση που μένει
ἔοικα γοῦν τούτου γε σμικρῷ τινι αὐτῷ τούτῳ σοφώτερος εἶναι, ὅτι ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι.
Στα σημερινά ελληνικάΦαίνεται λοιπόν πως είμαι σοφότερος από αυτόν τον άνθρωπο σε ένα μικρό πράγμα: ότι όσα δεν ξέρω, ούτε νομίζω πως τα ξέρω.
eoika goun toutou ge smikro tini afto touto sofoteros einai, oti a mi oida oude oiomai eidenai.
Από το πρωτότυπο
Το κείμενο όπως το έγραψε ο/η Σωκράτης, ελεύθερο πνευματικών δικαιωμάτων.
«Ἀπολογία Σωκράτους»
Ο Σωκράτης, στη δίκη του, εξηγεί από πού προήλθε η κακή του φήμη: το μαντείο των Δελφών είχε πει ότι κανείς δεν ήταν σοφότερος από αυτόν, κι εκείνος βάλθηκε να το ελέγξει ρωτώντας έναν πολιτικό. Στο απόσπασμα βρίσκεται η περίφημη ομολογία της άγνοιας.
Plato, Ἀπολογία Σωκράτους 21b–d (c. 390s BC) · Κείμενο κοινού κτήματος, πηγή: el.wikisource.org
