Νικόλαος Πολίτης

Ο Πολίτης γεννήθηκε στην Καλαμάτα τον Μάρτιο του 1852 και μεγάλωσε στην Αθήνα, όπου σπούδασε στο πανεπιστήμιο. Ήδη ως φοιτητής τον γοήτευαν οι δοξασίες και οι διηγήσεις των απλών ανθρώπων, και δημοσίευσε τις πρώτες του μελέτες για τη νεοελληνική μυθολογία, για τις νεράιδες, τους δράκους και τις μοίρες της λαϊκής πίστης των χωριών, όταν ήταν μόλις είκοσι και κάτι χρονών. Συνέχισε έπειτα τις σπουδές του στη Γερμανία, στο Μόναχο, και πήρε το διδακτορικό του στο Έρλανγκεν· εκεί ήρθε σε επαφή με τη νέα ευρωπαϊκή επιστήμη της λαογραφίας και τη συγκριτική μυθολογία.

Επιστρέφοντας στην Αθήνα, έγινε το 1890 καθηγητής της μυθολογίας και της ελληνικής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, έδρα που κράτησε τρεις δεκαετίες, και διαμόρφωσε μια ολόκληρη γενιά επιστημόνων. Το 1884 πρότεινε τη λέξη λαογραφία («γραφή για τον λαό») για τη μελέτη του λαϊκού πολιτισμού, και από τότε αυτό είναι το ελληνικό όνομα της επιστήμης. Το 1908–1909 ίδρυσε την Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία και το περιοδικό της Λαογραφία, και το 1918 δημιούργησε ένα αρχείο λαογραφικού υλικού, που αργότερα έγινε το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.

Ο Πολίτης ήταν επίσης δημόσιο πρόσωπο, αναμεμειγμένο στις συζητήσεις της εποχής του για την παιδεία, τη γλώσσα και την εθνική ιστορία. Πίσω από το έργο του βρισκόταν ένα πολιτικό ερώτημα του 19ου αιώνα: να απαντήσει σε όσους, όπως ο Γερμανός ιστορικός Φαλμεράυερ, αρνούνταν κάθε συνέχεια ανάμεσα στους αρχαίους και τους νέους Έλληνες. Πέθανε στην Αθήνα στις 12 Ιανουαρίου 1921.

Η μέθοδος του Πολίτη ήταν η συστηματική συλλογή και η σύγκριση. Συγκέντρωνε υλικό από τα δικά του ταξίδια, από δασκάλους, ιερείς και ανταποκριτές σε κάθε γωνιά του ελληνικού κόσμου, και από παλαιότερες συλλογές, και το ταξινομούσε κατά θέμα, ανιχνεύοντας κάθε δοξασία, έθιμο ή ιστορία μέσα από το Βυζάντιο ως την αρχαιότητα και συγκρίνοντάς τα με τους γειτονικούς λαούς των Βαλκανίων και της Ευρώπης. Αντιμετώπιζε τον λαϊκό πολιτισμό όχι ως γραφική δεισιδαιμονία αλλά ως ζωντανή παράδοση άξια επιστημονικής μελέτης.

Η μεγάλη του συλλογή παροιμιών, οι Παροιμίαι, που εκδόθηκε σε τέσσερις τόμους από το 1899 ως το 1902, εξηγεί την προέλευση και τις παραλλαγές χιλιάδων ελληνικών ρήσεων. Οι δύο τόμοι των Παραδόσεων (1904) συγκεντρώνουν τοπικούς θρύλους: τον μαρμαρωμένο βασιλιά που κοιμάται κάτω από την Κωνσταντινούπολη περιμένοντας να ξυπνήσει, την τελευταία λειτουργία της Αγίας Σοφίας, στοιχειωμένα γεφύρια, θαμμένους θησαυρούς και αγίους που προστατεύουν ένα χωριό. Οι Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού (1914) πρόσφεραν μια προσεκτικά επιμελημένη ανθολογία δημοτικών τραγουδιών, από τα τραγούδια του Διγενή και των κλεφτών ως τα μοιρολόγια, τα ερωτικά και την μπαλάντα του Γεφυριού της Άρτας, και καθιέρωσαν τα κείμενα που διδάσκει από τότε το σχολείο.

Η προσέγγισή του διαμορφώθηκε από τον πατριωτισμό της εποχής του, και μεταγενέστεροι ερευνητές έχουν αμφισβητήσει ορισμένες από τις παραδοχές του για τη συνέχεια. Όμως οι συλλογές, το αρχείο και η επιστήμη που δημιούργησε παραμένουν το θεμέλιο της ελληνικής λαογραφικής έρευνας.

Αν έχετε διαβάσει ένα ελληνικό σχολικό ανθολόγιο, έχετε διαβάσει Πολίτη: οι παραδόσεις του μαρμαρωμένου βασιλιά και της Αγίας Σοφίας, καθώς και τα τραγούδια του Γεφυριού της Άρτας και του Νεκρού Αδελφού, τυπώνονται συνήθως στα κείμενα που εκείνος καθιέρωσε. Οι Παραδόσεις του κυκλοφορούν ακόμη και είναι εξαιρετικό σύντομο ανάγνωσμα για έναν προχωρημένο μαθητή. Το Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, κληρονόμος του αρχείου του, φυλάσσει χειρόγραφα, ηχογραφήσεις και φωτογραφίες από όλη την Ελλάδα. Και κάθε φορά που ένας Έλληνας εξηγεί μια παροιμία όπως «Όποιος βιάζεται σκοντάφτει», κάνει, χωρίς να το ξέρει, ό,τι έκανε ο Πολίτης επί πενήντα χρόνια.

• Επινόησε τη λέξη λαογραφία το 1884.
• Δημοσίευσε μελέτες για τη νεοελληνική λαϊκή μυθολογία όταν ήταν μόλις είκοσι και κάτι χρονών.
• Η συλλογή παροιμιών του γεμίζει τέσσερις τόμους.
• Το αρχείο που ίδρυσε το 1918 εξελίχθηκε σε ερευνητικό κέντρο της Ακαδημίας Αθηνών.