Νίκος Σκαλκώτας

Ο Σκαλκώτας γεννήθηκε στις 21 Μαρτίου 1904 στη Χαλκίδα της Εύβοιας, σε οικογένεια λαϊκών και ερασιτεχνών μουσικών. Η οικογένεια μετακόμισε στην Αθήνα, όπου το προικισμένο παιδί σπούδασε βιολί στο Ωδείο Αθηνών και αποφοίτησε με διάκριση το 1920. Μια υποτροφία τον έφερε το 1921 στο Βερολίνο, τότε μία από τις μουσικές πρωτεύουσες της Ευρώπης, για να συνεχίσει ως βιολιστής στην Ανώτατη Σχολή Μουσικής. Στο Βερολίνο της δεκαετίας του 1920, γεμάτο νέα τέχνη και νέες ιδέες, γρήγορα στράφηκε από την εκτέλεση στη σύνθεση.

Σπούδασε σύνθεση με τον Φίλιπ Γιάρναχ, πήρε μερικά μαθήματα από τον Κουρτ Βάιλ και από το 1927 έως περίπου το 1932 ήταν μέλος της τάξης ανώτερων σπουδών του Άρνολντ Σένμπεργκ στην Πρωσική Ακαδημία Τεχνών. Ο Σένμπεργκ, ο εμπνευστής της δωδεκάφθογγης μεθόδου, λέγεται ότι τον λογάριαζε ανάμεσα στους πιο προικισμένους μαθητές του. Όμως ο Σκαλκώτας ήταν φτωχός, η υποτροφία του τελείωσε, η προσωπική του ζωή ήταν ταραγμένη, και το 1933 γύρισε στην Αθήνα, αφήνοντας πίσω στο Βερολίνο μεγάλο μέρος των πρώιμων χειρογράφων του, που χάθηκαν.

Στην Αθήνα κανείς δεν ενδιαφερόταν για τη δύσκολη μοντέρνα μουσική του. Για την υπόλοιπη ζωή του δούλεψε ως βιολιστής στις πίσω σειρές των αθηναϊκών ορχηστρών, παίζοντας μουσική άλλων, και συνέθετε τις νύχτες για τον εαυτό του. Το 1946 παντρεύτηκε την πιανίστρια Μαρία Παγκάλη και έκανε οικογένεια. Πέθανε ξαφνικά στις 19 Σεπτεμβρίου 1949, μόλις σαράντα πέντε χρονών, από κήλη που δεν αντιμετωπίστηκε έγκαιρα. Άφησε πολύ περισσότερα από εκατό έργα, τα περισσότερα από τα οποία δεν είχαν παιχτεί ποτέ.

Ο Σκαλκώτας έγραψε σε δύο πολύ διαφορετικούς κόσμους. Από τη μια ανέπτυξε τη δική του ελεύθερη εκδοχή της δωδεκάφθογγης τεχνικής του Σένμπεργκ, χρησιμοποιώντας πολλές σειρές φθόγγων ταυτόχρονα και συνδυάζοντάς τες με παραδοσιακές φόρμες όπως το κοντσέρτο, η σονάτα και η σουίτα. Έργα όπως το Κοντσέρτο για βιολί (1938), το Τρίτο κοντσέρτο για πιάνο (1939), για πιάνο και δέκα πνευστά, τα 32 κομμάτια για πιάνο (1940) και η εισαγωγή Η επιστροφή του Οδυσσέα (1942–43) είναι πυκνά, ενεργητικά και απαιτητικά, από την πιο φιλόδοξη μοντερνιστική μουσική που γράφτηκε οπουδήποτε εκείνα τα χρόνια.

Από την άλλη έγραψε τονική μουσική ριζωμένη στην ελληνική παράδοση. Οι 36 Ελληνικοί χοροί, γραμμένοι ανάμεσα στο 1931 και το 1936 και αργότερα αναθεωρημένοι, παίρνουν λαϊκές μελωδίες και ρυθμούς από όλη την Ελλάδα, τα νησιά, την Ήπειρο, την Κρήτη, τη Μακεδονία, και τους μεταγράφουν για ορχήστρα με λαμπερή, πολύχρωμη αίσθηση του ήχου. Σε αντίθεση με τους συνθέτες της ελληνικής εθνικής σχολής, ο Σκαλκώτας δεν στόλισε τους λαϊκούς σκοπούς με ρομαντικές αρμονίες· τους χειρίστηκε με μια μοντέρνα καθαρότητα που διατηρεί την τραχύτητά τους. Ένα από τα τελευταία του έργα, η σουίτα μπαλέτου Η θάλασσα (1948–49), είναι εξίσου προσιτό.

Αυτή η διπλή φωνή, ο ασυμβίβαστος μοντερνιστής και ο λάτρης του ελληνικού χορού, είναι που τον κάνει μοναδικό. Μερικοί από τους Ελληνικούς χορούς παίχτηκαν όσο ζούσε κι άρεσαν στο κοινό· τα μεγάλα δωδεκάφθογγα έργα του χρειάστηκε να περιμένουν δεκαετίες, και πολλά πρωτοπαίχτηκαν μόλις στο δεύτερο μισό του εικοστού αιώνα.

Μετά τον θάνατό του, φίλοι και μουσικοί ίδρυσαν μια εταιρεία για να σώσουν και να καταλογογραφήσουν τα χειρόγραφά του, και σιγά σιγά η μουσική του άρχισε να παίζεται και να εκδίδεται. Μεγάλη καμπή ήταν η εκτεταμένη σειρά ηχογραφήσεων των έργων του για τη σουηδική δισκογραφική εταιρεία BIS από τη δεκαετία του 1990 και μετά, που επέτρεψε σε ακροατές σε όλο τον κόσμο να τον ανακαλύψουν. Σήμερα οι ελληνικές ορχήστρες παίζουν τακτικά τους 36 Ελληνικούς χορούς, και το όνομά του τιμάται στη μουσική εκπαίδευση και τη συναυλιακή ζωή της χώρας, και στη γενέτειρά του, τη Χαλκίδα. Για τον μαθητή, η καλύτερη αρχή είναι να ακούσει μερικούς από τους Ελληνικούς χορούς, για παράδειγμα εκείνους που βασίζονται σε νησιώτικους σκοπούς, και μετά να τους συγκρίνει με μια ηχογράφηση του ίδιου λαϊκού χορού: θα ακούσετε και την παράδοση και το τι έκανε μαζί της ένας μοντέρνος συνθέτης.

• Σπούδασε στην τάξη ανώτερων σπουδών του Άρνολντ Σένμπεργκ, του θεμελιωτή της δωδεκάφθογγης μουσικής.
• Πολλά από τα πρώιμα χειρόγραφά του χάθηκαν όταν έφυγε από το Βερολίνο για την Αθήνα το 1933.
• Ενώ συνέθετε μεγάλα κοντσέρτα, κέρδιζε τα προς το ζην ως απλός βιολιστής του τουτί στις αθηναϊκές ορχήστρες.
• Τα περισσότερα έργα του παίχτηκαν για πρώτη φορά μόνο μετά τον θάνατό του το 1949.