Σπύρος Μελάς

Ο Μελάς γεννήθηκε στις 13 Ιανουαρίου 1882 στη Ναύπακτο, τη μικρή λιμανούπολη του Κορινθιακού που οι Ευρωπαίοι γνωρίζουν ως Λεπάντο. Πέρασε τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια σε διάφορες ελληνικές πόλεις· η οικογένεια εγκαταστάθηκε τελικά στον Πειραιά και, μετά τον θάνατο του πατέρα του, αναγκάστηκε να δουλέψει για να τη συντηρήσει. Έκανε τα πρώτα του βήματα στη δημοσιογραφία στην πειραϊκή εφημερίδα Φωνή του Πειραιά και ουσιαστικά δεν εγκατέλειψε ποτέ τον Τύπο: για δεκαετίες έγραφε ρεπορτάζ, χρονογραφήματα και πολεμικά άρθρα σε αθηναϊκές εφημερίδες όπως η Ακρόπολις και το Άστυ, και τα τελευταία του χρόνια στην Ελευθερία (1957–1966). Ήταν ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών (ΕΣΗΕΑ) και ήταν γνωστός για το κοφτερό, μαχητικό και ζωντανό του ύφος.

Παράλληλα έγραφε για το θέατρο. Το πρώτο του έργο, Ο γιος του ίσκιου, ανέβηκε το 1907 από τον θίασο του Ευτύχιου Βονασέρα, την εποχή που η Αθήνα ανακάλυπτε το σύγχρονο δράμα του Ίψεν και των συνεχιστών του, και τις επόμενες δεκαετίες πέρασε από το δράμα στην κωμωδία και στα ιστορικά έργα. Στον Μεσοπόλεμο ήταν μία από τις γνώριμες μορφές της θεατρικής ζωής της πρωτεύουσας, ως συγγραφέας, κριτικός και πολεμιστής της πένας.

Από το 1930 περίπου στράφηκε όλο και περισσότερο στην ιστορία, γράφοντας λαϊκές βιογραφίες των ανδρών του 1821 με τον ζωηρό τρόπο του δημοσιογράφου μάλλον παρά του πανεπιστημιακού. Το κύρος του ως λογίου αναγνωρίστηκε από την Ακαδημία Αθηνών, η οποία τον υποδέχθηκε επίσημα ως νέο μέλος το 1936· το 1959 διετέλεσε πρόεδρός της. Συνέχισε να γράφει ως τα βαθιά γεράματα και πέθανε στην Αθήνα στις 2 Απριλίου 1966.

Τα πρώτα έργα του Μελά ανήκουν στο νέο ελληνικό θέατρο ιδεών των δεκαετιών του 1900 και του 1910: Ο γιος του ίσκιου (1907) και Το άσπρο και το μαύρο (1913), που ανέβηκε από τον θίασο της μεγάλης ηθοποιού Κυβέλης.

Το ευρύτερο κοινό του το βρήκε με την κωμωδία. Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται, που πρωτοπαίχτηκε το 1935, στήνεται γύρω από τον Προκόπη, έναν απλό, αφελή πατέρα που παραμερίζει τα δικά του συμφέροντα, ακόμη και την ίδια του τη ζωή, από αγάπη για τον γιο του· το χιούμορ του πηγάζει από την αθωότητα και τον αυθορμητισμό του. Έγινε αγαπημένο έργο των ελληνικών σκηνών, αναβίωσε από το Εθνικό Θέατρο το 1954 και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 1953. Το όψιμο έργο του Ο βασιλιάς και ο σκύλος (1953) παρουσιάζει τη διάσημη συνάντηση του Μεγάλου Αλεξάνδρου με τον Διογένη τον Κυνικό, τον κοσμοκράτορα και τον φιλόσοφο που του ζητά μόνο να του κάνει πέρα από τον ήλιο.

Το ιστορικό του έργο είναι ίσως το πιο διαρκές. Ο γέρος του Μωριά (1931, δύο τόμοι), μια ζωή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, αφηγείται την Επανάσταση με τον ρυθμό μυθιστορήματος και το χρώμα δημοσιογραφικού ρεπορτάζ. Την ίδια χρονιά εξέδωσε μια ζωή του ναυάρχου Μιαούλη, και ακολούθησαν πολλά παρόμοια βιβλία, ως το Φιλικοί: οι πρόδρομοι του '21 (1960). Έγραψε επίσης ένα δράμα, τον Παπαφλέσσα (1937), για τον φλογερό ιερέα που έπεσε στο Μανιάκι το 1825.

Για έναν σημερινό μαθητή, η πιο εύκολη πόρτα προς τον Μελά είναι η ταινία του 1953 Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται, μια ασπρόμαυρη ελληνική κωμωδία της δεκαετίας του 1950. Οι βιογραφίες του για τους ήρωες του 1821 βρίσκονται ακόμη σε παλαιοβιβλιοπωλεία και σε επανεκδόσεις, και διαμόρφωσαν τη λαϊκή εικόνα του Κολοκοτρώνη ως «ο Γέρος του Μωριά» για μεγάλο μέρος του εικοστού αιώνα. Οι ιστορίες του νεοελληνικού θεάτρου τον κατατάσσουν ανάμεσα στους θεατρικούς συγγραφείς που έφεραν το δράμα ιδεών στην ελληνική σκηνή, και το όνομά του συνδέεται με τη Ναύπακτο, την πόλη όπου γεννήθηκε.

• Υπήρξε εν ενεργεία δημοσιογράφος για περισσότερο από μισό αιώνα, παράλληλα με τη θεατρική του σταδιοδρομία.
• Η κωμωδία του Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται (πρώτη παράσταση το 1935) έγινε ταινία το 1953.
• Το μονόπρακτό του Ο βασιλιάς και ο σκύλος παρουσιάζει τη συνάντηση του Μεγάλου Αλεξάνδρου με τον Διογένη.
• Έγινε δεκτός στην Ακαδημία Αθηνών το 1936 και ήταν πρόεδρός της το 1959.