Η ζωή
Πολύ λίγα πράγματα για τη ζωή του Τυρταίου είναι βέβαια. Ανήκει στη Σπάρτη του 7ου αιώνα π.Χ.: η Σούδα τοποθετεί την ακμή του στην 35η Ολυμπιάδα (640–637 π.Χ.), ενώ το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας τον χρονολογεί περίπου στα 660–600 π.Χ. Τα ποιήματά του συνδέονται με τον Β΄ Μεσσηνιακό Πόλεμο, όταν οι Μεσσήνιοι, που η Σπάρτη είχε κατακτήσει και μετατρέψει σε είλωτες, εξεγέρθηκαν. Στην ελεγεία που αργότερα ονομάστηκε Εὐνομία, ο ομιλητής λέει ότι άφησε τον «ανεμόδαρτο Ερινεό» μαζί με τους απογόνους του Ηρακλή και ήρθε στο νησί του Πέλοπα, λόγια που τον κάνουν να ακούγεται σαν Σπαρτιάτης που μιλά για τη δική του κοινότητα.
Οι αρχαίοι συγγραφείς διηγούνταν όμως και μια πολύ διαφορετική ιστορία. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι οι Δελφοί είπαν στους Σπαρτιάτες να πάρουν σύμβουλο από την Αθήνα, και οι Αθηναίοι έστειλαν τον Τυρταίο, έναν δάσκαλο γραμμάτων που κούτσαινε από το ένα πόδι και θεωρούνταν λίγο αφελής. Ο Αθηναίος ρήτορας Λυκούργος λέει ότι η Σπάρτη τον πήρε από την Αθήνα για αρχηγό της, και ο Πλάτων τον αποκαλεί Αθηναίο στην καταγωγή και αργότερα πολίτη της Σπάρτης. Η Σούδα, αντίθετα, τον λέει «Λάκωνα ή Μιλήσιο», γιο του Αρχεμβρότου, ελεγειακό ποιητή και αυλητή. Ήδη ο Στράβων αμφέβαλλε για την αθηναϊκή εκδοχή εξαιτίας του στίχου για τον Ερινεό. Διάβαζε επίσης τα ποιήματα σαν να έλεγαν ότι ο Τυρταίος ήταν ο στρατηγός των Σπαρτιατών στον πόλεμο, αλλά αυτό, όπως και η υπόλοιπη βιογραφία του, δεν μπορεί να επαληθευτεί. Οι σύγχρονοι μελετητές συνήθως θεωρούν τον κουτσό δάσκαλο θρύλο.
Το έργο
Ο Τυρταίος έγραψε ελεγεία, στίχους σε δίστιχα από ένα εξάμετρο και ένα πεντάμετρο, που συνήθως εκτελούνταν με συνοδεία αυλού. Η Σούδα του αποδίδει ένα πολίτευμα για τους Σπαρτιάτες, ηθικές υποθήκες σε ελεγειακό μέτρο και πολεμικά άσματα, σε πέντε βιβλία. Σώζεται μια σειρά από αποσπάσματα που παραθέτουν μεταγενέστεροι συγγραφείς, ανάμεσά τους τέσσερις πολεμικές ελεγείες κάποιας έκτασης. Η Εὐνομία, που παραθέτει ο Στράβων, παρουσιάζει την τάξη της Σπάρτης ως δώρο του Δία στους απογόνους του Ηρακλή.
Οι πολεμικές ελεγείες απευθύνονται κατευθείαν στους νέους του στρατού των πολιτών. Η γλώσσα τους είναι ομηρική, αλλά το ιδανικό τους είναι καινούργιο: όχι ο μοναχικός ήρωας αλλά η γραμμή των οπλιτών που στέκονται ο ένας δίπλα στον άλλον στη φάλαγγα. Στο απόσπασμα 10, που διέσωσε ο Λυκούργος, ονομάζεται ωραίο να πέσει κανείς στην πρώτη γραμμή πολεμώντας για την πατρίδα του, ενώ όποιος εγκαταλείπει την πόλη του γίνεται περιπλανώμενος ζητιάνος. Το απόσπασμα 11, που διέσωσε ο Στοβαίος, αρχίζει με την προτροπή που παρατίθεται σε αυτή τη σελίδα και έπειτα περιγράφει τη μάχη σώμα με σώμα με σκληρές λεπτομέρειες. Το απόσπασμα 12 παραμερίζει την ταχύτητα στο τρέξιμο, την ομορφιά, τον πλούτο και την ευγλωττία και εξυμνεί την ανδρεία στον πόλεμο ως την αληθινή αρετή· ο Πλάτων συζητά την αρχή του στους Νόμους. Τα ποιήματα αυτά ανήκουν σε μια κοινωνία που πολεμούσε για τη γη ενός λαού που είχε υποδουλώσει. Είναι προτιμότερο να διαβάζονται ως ιστορική μαρτυρία για τις σπαρτιατικές αξίες και όχι ως διαχρονικές συμβουλές.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Ο Τυρταίος παραμένει βασική μαρτυρία για την αρχαϊκή Σπάρτη και την πρώιμη ελληνική ελεγεία. Η διαδικτυακή ανθολογία του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας παρουσιάζει το απόσπασμα 10 με έμμετρη νεοελληνική μετάφραση του Θρασύβουλου Σταύρου, με τίτλο τον λατινικό στίχο του Οράτιου «Dulce et decorum est pro patria mori», που τον απηχεί. Για τη δική σας εξάσκηση, πάρτε τους τρεις αρχαίους στίχους που παρατίθενται σε αυτή τη σελίδα. Βρείτε τους τύπους πληθυντικού ἐστέ (είστε), θαρσεῖτε (πάρτε θάρρος) και φοβεῖσθε (φοβάστε). Συγκρίνετε τα νεοελληνικά «κάνε κουράγιο / κάντε κουράγιο» και «μη φοβάσαι / μη φοβάστε». Έπειτα γράψτε δύο σύντομες ενθαρρύνσεις πριν από μια εξέταση στα ελληνικά, μία για έναν φίλο και μία για όλη την τάξη: «Μη φοβάσαι, Ελένη!» «Μη φοβάστε, παιδιά, ξέρετε πολλά!»
Το ξέρατε;
- Ο ρήτορας Λυκούργος, μιλώντας στην Αθήνα το 330 π.Χ., είπε ότι ένας σπαρτιατικός νόμος καλούσε τους στρατιώτες σε εκστρατεία στη σκηνή του βασιλιά για να ακούσουν όλοι μαζί τους στίχους του Τυρταίου.
- Σύμφωνα με τον Φιλόχορο, που παραθέτει ο Αθήναιος, οι Σπαρτιάτες σε εκστρατεία τραγουδούσαν Τυρταίο ένας ένας μετά το δείπνο, και ο πολέμαρχος έδινε στον καλύτερο ένα κομμάτι κρέας.
- Η Σούδα τον αποκαλεί όχι μόνο ποιητή αλλά και αὐλητή.
- Ο Στράβων χρησιμοποίησε έναν μόνο στίχο για τον «ανεμόδαρτο Ερινεό» για να υποστηρίξει ότι ο Τυρταίος δεν ήταν Αθηναίος.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Εὐνομία | Ευνομία — ελεγεία για την τάξη της Σπάρτης, αποσπάσματα | 7th c. BC |
| «τεθνάμεναι γὰρ καλὸν…» (απόσπ. 10 West) | Πολεμική ελεγεία για την πρώτη γραμμή — απόσπ. 10, από τον Λυκούργο | 7th c. BC |
| «ἀλλ᾿, Ἡρακλῆος γὰρ ἀνικήτου γένος ἐστέ…» (απόσπ. 11 West) | Πολεμική ελεγεία «Θαρσεῖτε» — απόσπ. 11, από τον Στοβαίο | 7th c. BC |
| «οὔτ᾿ ἂν μνησαίμην…» (απόσπ. 12 West) | Ελεγεία για την αληθινή αρετή — απόσπ. 12, που σχολιάζει ο Πλάτων | 7th c. BC |
Μια φράση που μένει
ἀλλ᾿, Ἡρακλῆος γὰρ ἀνικήτου γένος ἐστέ, θαρσεῖτ᾿· οὔπω Ζεὺς αὐχένα λοξὸν ἔχει· μηδ᾿ ἀνδρῶν πληθὺν δειμαίνετε, μηδὲ φοβεῖσθε
Στα σημερινά ελληνικάΑφού είστε γενιά του ανίκητου Ηρακλή, πάρτε θάρρος· ο Δίας δεν έχει ακόμη στρέψει αλλού το κεφάλι του· μην τρομάζετε από το πλήθος των αντιπάλων, μη φοβάστε.
all’, Hēraklêos gàr anikḗtou génos esté, tharseît’· oúpō Zeùs auchéna loxòn échei· mēd’ andrôn plēthỳn deimaínete, mēdè phobeîsthe
