Δημήτρης Πικιώνης

Ο Πικιώνης γεννήθηκε στον Πειραιά το 1887. Σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Πολυτεχνείο της Αθήνας, απ' όπου αποφοίτησε το 1908, όμως το πρώτο του πάθος ήταν η ζωγραφική. Πήγε στη συνέχεια στο Μόναχο, όπου σπούδασε σχέδιο και γλυπτική, και κατόπιν στο Παρίσι, όπου σπούδασε ζωγραφική και αφομοίωσε τη νέα τέχνη της εποχής. Εκείνα τα χρόνια ήταν στενός φίλος του Τζόρτζιο ντε Κίρικο, του ζωγράφου που γεννήθηκε στον Βόλο, με τον οποίο μοιραζόταν τη γοητεία για τη σιωπή και το μυστήριο των αρχαίων τόπων, μια ατμόσφαιρα που θα εμφανιζόταν αργότερα και στο δικό του έργο.

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα διάλεξε την αρχιτεκτονική και δίδαξε πάνω από τρεις δεκαετίες στο Πολυτεχνείο, όπου γενιές Ελλήνων αρχιτεκτόνων πέρασαν από τα μαθήματά του. Ταυτόχρονα περιόδευε στα χωριά της Ελλάδας, σχεδιάζοντας και αποτυπώνοντας σπίτια, αυλές και τοίχους: γι' αυτόν οι ανώνυμοι μάστορες των νησιών και των βουνών ήταν δάσκαλοι εξίσου σημαντικοί με τους αρχαίους. Στη δεκαετία του 1930 συμμετείχε στον κύκλο των διανοουμένων που ήθελαν να ορίσουν έναν νεοελληνικό πολιτισμό ριζωμένο στην παράδοση, και συνδιηύθυνε το περιοδικό Το Τρίτο Μάτι (1935–1937) με τον ζωγράφο Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα. Στα κτίριά του εκείνης της δεκαετίας περιλαμβάνονται ένα δημοτικό σχολείο στις πλαγιές του Λυκαβηττού και το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μετά τον πόλεμο ήρθε η μεγάλη του ανάθεση, η διαμόρφωση του χώρου γύρω από την Ακρόπολη και τον Φιλοπάππου. Το 1966 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Αθήνα το 1968.

Ο Πικιώνης ήταν ένας μοντερνιστής που αρνιόταν να κόψει τους δεσμούς με το παρελθόν. Στα πρώιμα κτίριά του, όπως το σχολείο στα Πευκάκια του Λυκαβηττού (1932) και το Πειραματικό Σχολείο της Θεσσαλονίκης (μέσα της δεκαετίας του 1930), καθαροί μοντέρνοι όγκοι συναντούν τοπικά υλικά, ξύλο, κεραμοσκεπές και αυλές εμπνευσμένες από τα παραδοσιακά σπίτια. Στα κείμενά του, πάνω απ' όλα στο δοκίμιο Συναισθηματική τοπογραφία, που δημοσιεύτηκε στο Το Τρίτο Μάτι στα μέσα της δεκαετίας του 1930, υποστήριξε ότι η αρχιτεκτονική αρχίζει όταν αφουγκράζεσαι έναν τόπο: το φως του, τις πέτρες του, τις κλίσεις του, τη μνήμη που κρατά.

Το αριστούργημά του κάνει πράξη αυτή την ιδέα. Από το 1954 ως το 1957 σχεδίασε τις προσβάσεις προς την Ακρόπολη και τα μονοπάτια στον απέναντι λόφο του Φιλοπάππου. Αντί για άσφαλτο και μπετόν χρησιμοποίησε πέτρα, αλλά και θραύσματα μαρμάρου, τούβλων και κεραμιδιών από τα νεοκλασικά σπίτια της Αθήνας που κατεδαφίζονταν τότε. Δούλεψε επί τόπου με τους χτίστες, διαλέγοντας και τοποθετώντας τα κομμάτια σχεδόν ένα ένα, ώστε τα μονοπάτια να μοιάζουν φυτρωμένα από τη γη, με σχέδια που θυμίζουν ταυτόχρονα βυζαντινά δάπεδα, ιαπωνικούς κήπους και αυλές χωριών. Στην πορεία αναστήλωσε το εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη και έχτισε δίπλα του ένα μικρό περίπτερο. Το αποτέλεσμα δεν είναι ένα μνημείο που ανταγωνίζεται τον Παρθενώνα, αλλά μια ταπεινή, στοχαστική διαδρομή που προετοιμάζει τον περιπατητή να τον δει.

Ο καλύτερος φόρος τιμής στον Πικιώνη είναι να περπατήσεις τα μονοπάτια του. Ξεκίνησε από τον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, ανέβα στον λόφο του Φιλοπάππου περνώντας από το εκκλησάκι του Αγίου Δημητρίου Λουμπαρδιάρη και κοίτα τις πέτρες κάτω από τα πόδια σου: σχεδόν καθεμιά τη διάλεξε εκείνος. Αρχιτέκτονες από όλο τον κόσμο έρχονται να μελετήσουν αυτό το έργο, που αναφέρεται τακτικά ως πρότυπο διαμόρφωσης τοπίου με σεβασμό στην ιστορία. Στην Ελλάδα το όνομά του συμβολίζει μια αρχιτεκτονική μοντέρνα και συγχρόνως ελληνική, ριζωμένη στο φως και στα υλικά· τα σχέδια και τα κείμενά του έχουν εκδοθεί και εκτεθεί, και η διδασκαλία του διαμόρφωσε πολλούς από τους κορυφαίους αρχιτέκτονες της χώρας.

• Πολλές πέτρες των μονοπατιών του στην Ακρόπολη προέρχονται από κατεδαφισμένα αθηναϊκά σπίτια του δέκατου ένατου αιώνα.
• Στα νιάτα του ήταν φίλος του Τζόρτζιο ντε Κίρικο.
• Σπούδασε πρώτα πολιτικός μηχανικός και ήθελε να γίνει ζωγράφος πριν στραφεί στην αρχιτεκτονική.
• Θεωρούσε δασκάλους του τους ανώνυμους χτίστες των ελληνικών χωριών, μαζί με τους αρχαίους.