Μανώλης Καλομοίρης

Ο Καλομοίρης γεννήθηκε στη Σμύρνη (σημερινή Ιζμίρ) το 1883, μέσα στην ακμάζουσα ελληνική κοινότητα της Μικράς Ασίας. Σπούδασε μουσική στην Αθήνα και στην Κωνσταντινούπολη και ύστερα, από το 1901, στο Ωδείο της Βιέννης, όπου μελέτησε πιάνο και σύνθεση και αφομοίωσε τη μουσική του Βάγκνερ, του Λιστ και των Ρώσων εθνικών συνθετών. Το 1906 πήγε να διδάξει πιάνο στο Χάρκοβο, στη Ρωσική Αυτοκρατορία, όπου είδε από πρώτο χέρι πώς οι Ρώσοι συνθέτες είχαν χτίσει ένα εθνικό ύφος πάνω στο δημοτικό τραγούδι.

Τον Ιούνιο του 1908 παρουσίασε στην Αθήνα μια συναυλία με δικά του έργα, συνοδευόμενη από ένα τυπωμένο πρόγραμμα που ήταν στην ουσία μανιφέστο: οι Έλληνες συνθέτες, υποστήριζε, πρέπει να εμπνέονται από το ελληνικό δημοτικό τραγούδι και από τη δημοτική ποίηση της εποχής τους, όπως είχαν κάνει οι Ρώσοι, οι Τσέχοι και οι Νορβηγοί. Το 1910 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και δίδαξε στο Ωδείο Αθηνών.

Την υπόλοιπη μακρά του σταδιοδρομία την αφιέρωσε στους θεσμούς όσο και στη σύνθεση. Το 1919 ίδρυσε το Ελληνικό Ωδείο και το 1926 το Εθνικό Ωδείο, που φέρει ακόμη το όνομα που του έδωσε και έχει μορφώσει γενιές Ελλήνων μουσικών. Έγραψε βιβλία αρμονίας και θεωρίας, έδωσε διαλέξεις και έδωσε ατέλειωτες μάχες στον Τύπο για την ελληνική μουσική και για τη δημοτική γλώσσα. Το 1945 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Συνέθετε ως το τέλος και πέθανε στην Αθήνα τον Απρίλιο του 1962.

Το πρόγραμμα του Καλομοίρη ήταν απλό στη διατύπωση και δύσκολο στην πραγμάτωση: μια ελληνική έντεχνη μουσική που χρησιμοποιεί τις φόρμες της ευρωπαϊκής παράδοσης, όπερα, συμφωνία, συμφωνικό ποίημα, αλλά ριζωμένη σε ελληνικές μελωδίες, ρυθμούς και λόγια. Άντλησε από τα δημοτικά τραγούδια, τους βυζαντινούς απόηχους και την ποίηση της γενιάς των δημοτικιστών, πάνω απ' όλα του Κωστή Παλαμά, πολλά ποιήματα του οποίου μελοποίησε.

Η όπερά του Ο Πρωτομάστορας, που πρωτοπαρουσιάστηκε στην Αθήνα το 1916, έχει λιμπρέτο βασισμένο στην τραγωδία του Νίκου Καζαντζάκη, η οποία με τη σειρά της αντλεί από τη διάσημη παραλογή του Γεφυριού της Άρτας, όπου το γεφύρι θα σταθεί μόνο αν ο πρωτομάστορας χτίσει τη γυναίκα του στα θεμέλιά του. Ήταν η πρώτη μεγάλη ελληνική όπερα σε ελληνικό λαϊκό θέμα. Ακολούθησαν Το δαχτυλίδι της μάνας (1917) και, πολύ αργότερα, η Ανατολή και Τα ξωτικά νερά. Η τελευταία του όπερα, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, και πάλι κατά τον Καζαντζάκη, αφηγείται την ιστορία του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου.

Από τα ορχηστρικά του έργα πιο γνωστά είναι η Συμφωνία της Λεβεντιάς (1918–1920), με τίτλο παρμένο από την αμετάφραστη λέξη για τη γενναία, αρχοντική αντρειοσύνη, και η όψιμη Παλαμική Συμφωνία (1956). Το ύφος του είναι ύστερο ρομαντικό, με πλούσια ενορχήστρωση, συχνά πιο κοντά στον Βάγκνερ και τον Ρίμσκι-Κόρσακοφ παρά στο χωριό, και οι μεταγενέστεροι Έλληνες συνθέτες θα το επέκριναν· όμως εκείνος άνοιξε τον δρόμο.

Η πιο ορατή κληρονομιά του Καλομοίρη είναι θεσμική: το Εθνικό Ωδείο, με παραρτήματα σε όλη την Ελλάδα, φέρει ακόμη το όνομα που του έδωσε, και χιλιάδες Ελληνόπουλα κάνουν εκεί τα μαθήματα μουσικής τους. Κάθε ελληνική ιστορία της μουσικής ξεκινά το νεότερο κεφάλαιό της από αυτόν και την «Εθνική Σχολή» που ίδρυσε, με συνεχιστές τον Λαυράγκα, τον Ριάδη, τον Πετρίδη και άλλους. Οι όπερές του ανεβαίνουν κατά καιρούς από την Εθνική Λυρική Σκηνή, και κυκλοφορούν ηχογραφήσεις των συμφωνιών και των τραγουδιών του. Δρόμοι στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις φέρουν το όνομά του. Ένας μαθητής μπορεί να ξεκινήσει από τα τραγούδια σε ποίηση Παλαμά ή από την ιστορία του Γεφυριού της Άρτας, που την ξέρει κάθε παιδί στην Ελλάδα.

• Δίδαξε πιάνο στο Χάρκοβο, στη σημερινή Ουκρανία, πριν επιστρέψει στην Ελλάδα.
• Το πρόγραμμα της συναυλίας του στην Αθήνα το 1908 θεωρείται το ιδρυτικό μανιφέστο της Εθνικής Μουσικής Σχολής.
• Η όπερά του «Ο Πρωτομάστορας» βασίζεται σε θεατρικό έργο του Καζαντζάκη, ο οποίος με τη σειρά του άντλησε από την παραλογή του Γεφυριού της Άρτας.
• Ίδρυσε δύο ωδεία στην Αθήνα, το 1919 και το 1926.