Η ζωή
Η Χρύσα Βαρδέα γεννήθηκε στην Αθήνα στις 31 Δεκεμβρίου 1933 και μεγάλωσε στα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου. Στράφηκε στη ζωγραφική στην Αθήνα των αρχών της δεκαετίας του 1950 και το 1953 έφυγε από την Ελλάδα για το Παρίσι, όπου σπούδασε στην Ακαδημία Grande Chaumière και γνώρισε καλλιτέχνες της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας. Το 1954 ταξίδεψε με πλοίο στις Ηνωμένες Πολιτείες, σπούδασε για λίγο στη Σχολή Καλών Τεχνών της Καλιφόρνιας στο Σαν Φρανσίσκο και το 1955 εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, που έμελλε να είναι η πόλη της για σχεδόν σαράντα χρόνια. Υπέγραφε τα έργα της μόνο με το μικρό της όνομα, Χρύσα.
Η Νέα Υόρκη του τέλους της δεκαετίας του 1950 ήταν η πρωτεύουσα του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, όμως η Χρύσα κοίταζε αλλού: τις εφημερίδες, τα γράμματα της διαφήμισης, τις ηλεκτρικές επιγραφές της Τάιμς Σκουέρ. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 το έργο της εμφανιζόταν σε μεγάλες εκθέσεις, ανάμεσά τους η έκθεση «Americans 1963» του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης, και τα μουσεία άρχισαν να το αγοράζουν. Δούλευε αργά και με εμμονή σε μεγάλα σχέδια, με μακριές περιόδους απομόνωσης. Το 1992 έκλεισε το εργαστήριό της στο Σόχο και επέστρεψε στην Αθήνα, όπου συνέχισε να δουλεύει σε δικό της εργαστήριο στον Νέο Κόσμο, όλο και πιο απομονωμένη και με κλονισμένη υγεία. Πέθανε στην Αθήνα στις 23 Δεκεμβρίου 2013, λίγες μέρες πριν από τα ογδοηκοστά της γενέθλια.
Το έργο
Θέμα της Χρύσας ήταν το σήμα: το γράμμα, το λογότυπο, το κομμάτι κειμένου κομμένο από το νόημά του. Τα πρώιμα Κυκλαδικά βιβλία της (1957–1962) είναι λευκά γύψινα ανάγλυφα, αποτυπωμένα από σχήματα διπλωμένου χαρτιού και εξώφυλλα βιβλίων, τόσο ήρεμα και λιτά όσο τα κυκλαδικά ειδώλια του Αιγαίου από τα οποία πήραν το όνομά τους. Έπειτα πέρασε σε πίνακες και ανάγλυφα από επαναλαμβανόμενα γράμματα και σελίδες εφημερίδων, και σε έργα όπως ο Ουρανός της Times Square (1962) άρχισε να χρησιμοποιεί τα πραγματικά μεταλλικά γράμματα εμπορικών επιγραφών.
Το μεγάλο της βήμα ήταν το νέον. Οι Πύλες της Times Square (1964–66), σήμερα στο Buffalo AKG Art Museum, είναι ένας μνημειώδης κύβος που τον διασχίζει κανείς, περίπου τριών μέτρων σε κάθε πλευρά, από ανοξείδωτο ατσάλι, πλεξιγκλάς και παλλόμενο νέον, στον οποίο μπαίνεις από ανοίγματα σε σχήμα τεράστιου γράμματος Α: μια αψίδα όπου εισέρχεσαι σαν σε ναό, φτιαγμένη από τα υλικά της διαφήμισης του Μπρόντγουεϊ. Είναι ταυτόχρονα ύμνος στην αμερικανική πόλη και στοχασμός πάνω στη γραφή και το φως. Το 1967–68 συνέχισε το θέμα σε έργα νέον όπως η Κλυταιμνήστρα, που πήρε το όνομα της τραγικής βασίλισσας και εμπνεύστηκε από τη φίλη της Ειρήνη Παππά στον ρόλο, όπου το φως μοιάζει να τραυλίζει και να κόβεται σαν κραυγή. Οι κριτικοί είδαν στο έργο της μια γέφυρα ανάμεσα στην ελληνική παράδοση, το αλφάβητο, τον ναό, την τραγική ηρωίδα, και τα πιο σύγχρονα αμερικανικά υλικά, και την κατέταξαν στους εφευρέτες της τέχνης του φωτός, δίπλα και συχνά πριν από γνωστότερους άνδρες συγχρόνους της.
Η κληρονομιά στη σημερινή Ελλάδα
Για δεκαετίες η Χρύσα ήταν πιο γνωστή στο εξωτερικό παρά στην Ελλάδα, και πιο γνωστή στους καλλιτέχνες παρά στο κοινό. Το ενδιαφέρον αυξήθηκε απότομα μετά τον θάνατό της. Μεγάλα αμερικανικά μουσεία έχουν έργα της, και το 2023–24 μια μεγάλη έκθεση, «Chryssa & New York», που παρουσιάστηκε στο Dia Chelsea της Νέας Υόρκης και στη Menil Collection του Χιούστον, την ανέδειξε ξανά ως πρωτοπόρο του νέον και της ποπ. Στην Αθήνα το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) έχει τα Κυκλαδικά βιβλία της, και μια εκδοχή της Κλυταιμνήστρας στέκεται έξω από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Μια καλή ιδέα: βρείτε εικόνες από τις Πύλες της Τάιμς Σκουέρ και από τα Κυκλαδικά βιβλία δίπλα δίπλα και αναρωτηθείτε τι κοινό έχουν ένα αρχαίο κυκλαδικό ειδώλιο και μια φωτεινή επιγραφή νέον του Μπρόντγουεϊ· αυτό το ερώτημα είναι η καρδιά της τέχνης της.
Το ξέρατε;
- Υπέγραφε τα έργα της μόνο με το μικρό της όνομα, Χρύσα, και παντού είναι γνωστή απλώς έτσι.
- Οι Πύλες της Τάιμς Σκουέρ είναι ένας κύβος στον οποίο μπαίνεις από ανοίγματα σε σχήμα γιγάντιου γράμματος Α.
- Τα λευκά γύψινα Κυκλαδικά βιβλία της πήραν το όνομά τους από τα αρχαία μαρμάρινα ειδώλια των Κυκλάδων.
- Συμμετείχε στην έκθεση «Americans 1963» του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης, μία από τις εκθέσεις που καθόρισαν τη νέα αμερικανική τέχνη της εποχής.
Βασικά έργα
| Τίτλος | Σημασία | Έτος |
|---|---|---|
| Κυκλαδικά βιβλία | Κυκλαδικά βιβλία (γύψινα ανάγλυφα) | 1957–1962 |
| Ο ουρανός της Times Square | Ο ουρανός της Τάιμς Σκουέρ | 1962 |
| Οι Πύλες της Times Square | Οι Πύλες της Τάιμς Σκουέρ | 1964–1966 |
| Κλυταιμνήστρα | Κλυταιμνήστρα (νέον) | 1967–1968 |
Μια φράση που μένει
Οι Πύλες της Times Square
I Pyles tis Times Square
